Luật Dịch vụ số
Đặt giới hạn cho những vòi bạch tuộc hút dữ liệu

Tức giận, sợ hãi, kinh ngạc: các thuật toán gợi ý đưa ra ưu tiên cho những nội dung được cảm xúc hóa – với những hậu quả đáng kể cho việc tạo dựng ý kiến trên mạng.
Tức giận, sợ hãi, kinh ngạc: các thuật toán gợi ý đưa ra ưu tiên cho những nội dung được cảm xúc hóa – với những hậu quả đáng kể cho việc tạo dựng ý kiến trên mạng. | Ảnh (trích): © picture alliance/Sergey Nivens/Shotshop

Chúng ta tìm thấy những nội dung nào trên Internet – những kết quả tìm kiếm nào, video nào hoặc Social-Media-Posts nào hiển thị ra cho chúng ta trước tiên – việc đó đang ngày càng được một số ít các tập đoàn Internet khổng lồ quyết định. Qua đó họ không chỉ tác động lên cung cách tiêu dùng của chúng ta, mà cả việc tạo dựng ý kiến chính trị của chúng ta nữa. Luật Dịch vụ số của EU (Digital Services Act) là để làm cho minh bạch hơn.

Tìm nhanh một thông tin trong Google, gửi một tin nhắn qua WhatsApp, mua một đôi giầy mới trên Amazon, xem một đoạn video trên YouTube hay lướt xem Instagram-Feed. Đa số những việc chúng ta làm trên mạng sẽ hoàn toàn tự động kết nối chúng ta với những ứng dụng hoặc trang Web nhất định.

Bởi vì việc sử dụng Internet của chúng ta trong những năm gần đây đã ngày càng được tập trung hơn: một phần lớn các hoạt động Online của chúng ta diễn ra trên các nền tảng của Google, Facebook và Amazon, trong đó có WhatsApp, YouTube và Instagram. Các công ty này, mà mô hình kinh doanh của họ chủ yếu dựa vào việc thu thập các dữ liệu cá nhân, sau nhiều năm gần như đã nắm vị trí độc quyền: hiệu ứng to lớn trên mạng của các nền tảng của họ làm cho các đối thủ cạnh tranh nhỏ bé khó tiếp cận thị trường; hầu như không một người sử dụng Internet nào tránh được họ. Nhưng điều đó cũng có nghĩa là: các thuật toán của họ quyết định chủ yếu, chúng ta ghi nhận những nội dung nào trên mạng, những tin tức và ý kiến nào tiếp cận chúng ta Online và những sản phẩm nào được chào mời với chúng ta. Bằng cách này các công ty vận hành nền tảng trên mạng gây ảnh hưởng to lớn không chỉ lên cung cách tiêu dùng của chúng ta, mà còn lên cả quá trình tạo dựng ý kiến chính trị của chúng ta nữa.

Bị trói buộc trong bong bóng lọc

Điểm mấu chốt: người ngoài cuộc hầu như không thể hiểu được, các nội dung đó được chọn cho chúng ta theo tiêu chí nào. Những Post nào ví dụ như trên Facebook, Instagram hay YouTube hiện lên tại vị trí thu hút sự chú ý, những Post nào không được hiện lên, phụ thuộc một mặt vào các nội dung được trả tiền – những Post được đăng nhiều hơn vì được trả tiền, nhưng mặt khác các thuật toán cũng được sử dụng để chọn cho từng người sử dụng những nội dung có thể đặc biệt phù hợp hoặc hấp dẫn, và ưu tiên cho hiện những nội dụng đó lên. Không ai có thể chắc chắn nói được, các thuật toán gợi ý này làm việc theo lôgic nào, vì các mã nguồn được giữ bí mật tuyệt đối.

Trong khi đó việc ưu tiên lựa chọn có những hiệu ứng phụ, thậm chí tác động lên thế giới quan của chúng ta: Ví dụ như ai vào YouTube xem các bài diễn thuyết tại Quốc hội Liên bang của đảng Sự lựa chọn vì nước Đức (AfD), sẽ nhanh chóng thông qua gợi ý gặp phải những người tự gọi là chuyên gia kinh tế cảnh báo hệ thống hiện nay sắp sụp đổ và phần nào công khai kích động bài Do Thái. Hiệu ứng này được tổng kết lại với khái niệm bong bóng lọc: cứ cho là trên mạng người ta về cơ bản có thể thu thập thông tin về mỗi một ý kiến – tuy nhiên chúng ta phần lớn chỉ nhìn thấy những gì phù hợp với ý kiến của chúng ta mà thôi. Ngoài ra việc các thuật toán gợi ý ưu tiên những nội dung được cảm xúc hóa làm cho ví dụ như những thông điệp hằn thù và các thuyết âm mưu được đặc biệt lan truyền trong những nhóm đối tượng phù hợp, nơi mà những tiếng nói ôn hòa bị chìm đi.

Google, Amazon, Facebook: Một phần lớn các hoạt động Online của chúng ta diễn ra trên những nền tảng của một số ít các tập đoàn Internet khổng lồ. Google, Amazon, Facebook: Một phần lớn các hoạt động Online của chúng ta diễn ra trên những nền tảng của một số ít các tập đoàn Internet khổng lồ. | Ảnh (trích): © picture alliance/dpa/Jiji Press/Fumiyasu Nakatsuji Mới đây đã có nhiều ý kiến phê phán hiệu ứng của các thuật toán gợi ý và phê phán việc các cơ chế của chúng được giữ bí mật, cũng như phê phán các thông điệp hằn thù và những câu chuyện bịa đặt – các Fake News – được chủ đích tung lên mạng và được lan truyền rộng khắp. Cho đến nay các công ty vận hành các nền tảng thiên về hướng xử lý nửa vời và viện dẫn đến việc tự chịu trách nhiệm và nhận thức của người sử dụng. Cả việc áp dụng biện pháp đánh dấu một số địa chỉ lan truyền Fake-News là những địa chỉ đánh lừa cũng chỉ thay đổi được rất ít việc các thuật toán trước sau vẫn từng bước dẫn dắt nhiều người sử dụng đến các thông điệp kích động và chủ nghĩa cực hữu.

một nỗ lực để minh bạch hơn

Để kiểm soát được động thái nguy hiểm này cần phải có một khuôn khổ pháp lý. Một nỗ lực của Liên minh châu Âu (EU) đặt ra các quy định cơ bản cho các tập đoàn là dự thảo Luật Dịch vụ số (Digital Services Act) tháng 12/2020, tuy nhiên dự luật này còn phải được Nghị viện châu Âu và các quốc gia thành viên phê chuẩn. Theo đó các nền tảng lớn với hơn 45 triệu người sử dụng trên khắp thế giới trong tương lai sẽ phải cam kết công khai các thuật toán của họ cho các cuộc kiểm tra độc lập. Ngoài ra những người sử dụng phải có thể tự tắt được các thuật toán này.
 
Tương tự như Luật bảo vệ dữ liệu có hiệu lực trên bình diện EU từ năm 2018, Luật Dịch vụ số ít nhất có thể tạo ra một chút minh bạch, cũng vì luật này quy định những hình phạt nặng nề: những hình phạt này định hướng theo doanh thu toàn cầu hàng năm của công ty và như vậy có thể lên đến con số hàng tỷ đối với những công ty lớn vận hành các nền tảng. Dự thảo cũng dự kiến cam kết đối với tính tương tác và điều đó sẽ có thể góp phần ít nhất phá vỡ một chút sự độc quyền nền tảng: cụ thể có ý nghĩa là ví dụ như các ứng dụng Messenger như WhatsApp cũng phải có thể trao đổi tin tức với các dịch vụ khác. Điều đó sẽ làm các nhà cung cấp dịch vụ nhỏ bé ra nhập thị trường dễ dàng hơn.

Nếu được phê chuẩn, Luật Dịch vụ số sẽ là một bước đi quan trọng trong quá trình điều tiết các tập đoàn Internet. Tuy nhiên thực tế kinh doanh cơ bản của họ sẽ không hề thay đổi, vì vẫn có thể thu thập, đánh giá và xử lý các dữ liệu cá nhân gần như không hạn chế. Cả việc các nội dung bất hợp pháp cần phải được loại bỏ nhanh chóng hơn tuy về cơ bản là đáng hoan ngênh, nhưng vẫn kèm theo rủi ro của một biện pháp chặn hoàn toàn (Overblocking). Trong những trường hợp không chắc chắn, Facebook, Google và các tập đoàn tương tự cho đến nay đã không mạo hiểm và thiên về xóa quá nhiều hơn là xóa quá ít. Tình trạng giờ đây những Posts không vi phạm quy định sử dụng và cũng không vi phạm pháp luật hiện hành thường xuyên bị mất luôn đặt ra câu hỏi cơ bản, mà Luật Dịch vụ số cũng chỉ thăm dò đề cập đến: Chúng ta muốn trao cho các công ty lớn vận hành các nền tảng và các thuật toán của họ bao nhiều quyền lực đối với truyền thông, với quan hệ giao tiếp của chúng ta? Họ đã trở thành một nhân tố đầy quyền lực, nhưng cho đến nay vẫn tuột khỏi gần như mọi kiểm soát công cộng. Luật Dịch vụ số - nếu hình thức hiện nay của nó được phê chuẩn – có tiềm năng cắt bỏ một số ung nhọt đã mọc không được kiềm chế. Tuy nhiên trên con đường dẫn đến một đạo luật cơ bản về số để đưa ra tuyên ngôn về trách nhiệm của các phương tiện truyền thông mới, Luật Dịch vụ số chỉ có thể là một bước đi đầu tiên.