در باب ادبيات

دربارة فکر و فن

فکر و فن (اندیشه و هنر) مجله‌ای فرهنگی بود که از سال ۱۹۶۳ تا ۲۰۱۶ توسط انستیتو گوته به منظور توسعه مبادله فرهنگی بین آلمان و کشورهای اسلامی منتشر می‌شد.با انتشار آخرین شماره تحت عنوان «آوارگی» (شماره ۱۰۵) در پاییز ۲۰۱۶، رسیدگی و به روز رساندن نشریه به صورت آنلاین نیز قطع شد. .

با خواندن و نوشتن بر کابوس فائق آییم

دعوت نمایشگاه کتاب فرانکفورت برای اندونزی بخت بزرگی است. اما حضور به عنوان کشور میهمان این کشور را با زبان‌های گوناگون و با عظیم‌ترین جمعیت مسلمان در جهان با مشکلات عدیده‌ای هم مواجه می‌کند.

اگر با نویسندگان، ناشران و مقامات رسمی اندونزیایی در باره‌ی اندونزی به عنوان کشور میهمان در نمایشگاه کتاب فرانکفورت در سال آینده صحبت کنیم، با نظریات ضد و نقیض جالبی مواجه می شویم. فرانکفورت به ناشران و به خصوص نویسندگان امید می‌دهد که ادبیات اندونزی سرانجام به نحو شایسته‌ای شناخته شود. برعکس آنهایی که کم و بیش مستقیماً با سازماندهی حضور در نمایشگاه کتاب آشنایی دارند، به هر کاری دست می‌زنند تا از سطح توقعات بکاهند. وقتی به این سوءتفاهمات اشاره می‌شود، گوناوان محمد به خنده می‌افتد. او رییس کمیته‌ی ملی اندونزی در امور نمایشگاه کتاب است و یک نویسنده‌ی اندونزیایی بسیار متنفذ و یکی از مؤسسان مجله‌ی «تمپو» که در دوره‌ی سوهارتو توقیف شده بود. «بله، شاید بد نباشد به نویسندگان هشداری بدهیم.» با در نظر گرفتن این نکته که حدود هفتاد نویسنده‌ی مرد و زن اندونزیایی به نمایشگاه می‌آیند، می‌توان حسابش را کرد که میزان توجهی که نصیب هر یک از آنها می‌شود، در چه حدی می‌تواند باشد.
اما این که چرا باید سطح توقع را پایین آورد، تنها به این مسئله مربوط نمی‌شود: برنامه‌ی ترجمه که بخش اساسی حضور کشورها در نمایشگاه کتاب محسوب می‌شود و ترجمه‌ی کتاب‌های کشور میهمان به انگلیسی و آلمانی را مورد حمایت قرار می‌دهد، در اندونزی تازه با صدور مجوز پرداخت پول در پاییز گذشته به راه افتاده است. در مقام مقایسه برزیل سه سال را برای ترجمه در نظر گرفته بود که حد متوسط زمانی است که سایر کشورهای میهمان نیز پیش‌بینی می‌کنند. فنلاند حتی شش سال را به این کار اختصاص داده بود. قرار است اگر کار خوب پیش برود تا پاییز حدود دویست کتاب به انگلیسی یا آلمانی و یا به هر دو زبان ترجمه شده باشند. سفرنامه‌ها، کتاب‌های آشپزی و جزوه‌های سبک و ارزان هم از زمره‌ی این کتاب‌ها هستند. در مورد ترجمه‌ی آثار ادبی از اندونزیایی به آلمانی، منابع رسمی بین بیست تا سی عنوان را ذکر کرده‌اند. به ویژه با در نظر گرفتن فرصت کمی که مانده است، این اقدام ممکن است نه فقط از لحاظ کمّی، بلکه از جنبه‌ی کیفی هم به خطر بیفتد.
مع‌ذلک به دلایل متعددی باید از این که اندونزی به عنوان کشور میهمان تعیین شده، ابراز خوشوقتی کرد، چرا که ادبیات در این کشور از تنوعی بی‌نظیر برخوردارست. همچنین به لحاظ سیاسی- فرهنگی هم نمی‌توان زمان مناسب‌تری را برای حضور اندونزی متصور شد. اندونزی بیشترین جمعیت مسلمانان در جهان را دارد. این کشور در ضمن از یک سنت دیرینه‌ی تعامل بین ادیان مختلف برخوردار و اعتقادات اسلامی‌اش آمیخته با اعتدال و متاثر از تعالیم بنیادی صوفیگری است که رابطه‌ی فردی با خدا را با تبعیت از رسوم و قوانین رایج در هم می‌آمیزد. البته در اینجا نیز تشدید گرایش‌های محافظه کارانه و تعصب‌آمیز مذهبی مشاهده می‌شود. متفکران معتدل مسلمانی که نماینده‌ی جریان اصلی تفکر اسلامی در اندونزی هستند نه فقط با کتاب‌های خود بلکه در نشست‌های بحث و مناظره در فرانکفورت حضور دارند.
از همان اوان عرضه‌ی ادبیات مدرن اندونزی در دهه‌ی بیست، یکی از موضوعات مهمی که مد نظر قرار دارد شکل گرفتن یک ملت و پرداختن به این سوآل است که اندونزیایی بودن چه ارزشی دارد. این نکته همیشه از زمان استقلال که در سال 1945 اعلام ولی تازه در سال 1949 از سوی قدرت استعماری هلند به رسمیت شناخته شد، مطرح بوده است. این امر تنها به تاریخ اندونزی به عنوان یک مستعمره مربوط نمی‌شود. تنوع فوق‌العاده‌ی جغرافیایی، فرهنگی و زبانی در این مجمع‌الجزایر نیز در اینجا نقشی خاص برعهده دارد. اندونزی متشکل است از بیش از هفده هزار جزیره که ساکنانش به چند صد زبان حرف می‌زنند. بهاسا اندونزیا که با اعلام استقلال زبان ملی اندونزی شمرده شد، در واقع همان زبانی است که در گذشته به عنوان زبان تجارت بین مالزی و سایر کشورها به کار می‌رفت. این زبان تا به امروز برای اغلب اندونزیایی‌ها نه زبان مادری، که یک زبان دوم است که آن را در دبستان می‌آموزند (در مدرسه تمام درس‌ها را به زبان بهاسا ایندونزیا می‌آموزند). این امر طبعاً در مورد نویسندگان هم صدق می‌کند که اگر بخواهند آثارشان در خارج از یک منطقه‌ی خاص هم خوانده شود، ناگزیرند به زبان ملی بنویسند.
طی سال‌های اخیر چه در سیاست و چه در ادبیات توجه به هویت‌های متنوع منطقه‌ای در افق یک اندونزی مشترک شدت یافته است. اوکا روسمینی، خانم نویسنده‌ی اهل بالی که رمان «رقص خاکی» او به زبان آلمانی هم ترجمه شده و مجموعه‌ی اشعارش تحت عنوان «سایبان» در همین نوامبر گذشته جایزه‌ی ادبی معتبر خاتولیستیوا در اندونزی را دریافت کرد، از یک رودررویی نقادانه با فرهنگ آباء و اجدادی خود جانبداری می‌کند. نویسندگان اندونزیایی همچنین پس از سقوط دیکتاتوری نظامی سوهارتو در سال 1998 با شدت بیشتری به صفحات تاریک تاریخ اندونزی روی آورده اند.
یکی از این صفحات قتل عام فعالان سیاسی و نیز کمونیست‌های ظاهری یا واقعی در سال‌های 65/1966 است که دولت سوکارنو، قهرمان آزادی اندونزی و بنیانگذار جمهوری که از سوسیالیست‌ها هواداری می‌کرد، توسط ارتش ساقط شد و سپس سوهارتو به قدرت رسید. فیلم مستند «اقدام به قتل» ساخته‌ی جوشوا اوپنهایمر آمریکایی این قتل‌عام را چندی پیش در خاطره‌ی جهانیان زنده کرده است. به عنوان نمونه‌های برخورد ادبی با این دوره‌ی دهشت که به کشته‌شدن صدها هزار نفر منجر شد، باید به دو کتاب به قلم دو نویسنده‌ی زن اندونزیایی اشاره کرد که ترجمه‌ی آلمانی آنها قرار است در پاییز امسال منتشر شوند: «آمبا» نوشته‌ی لاکسمی پامونتیاکس سرگذشت آمبا و بیشما از حماسه‌ی هندی مهابهاراتا را به سال‌های 65/1966 می‌آورد و به بازگویی حوادث خونین این سال ها می‌پردازد. مهابهاراتا و نیز رامایانا، دومین حماسه‌ی بزرگ هندوان در اندونزی که دین رایجش تا زمان بسط اسلام بودایی بود، تا به امروز نزد مردم شناخته شده‌اند و اعتبار دارند. «پولانگ» نوشته‌ی لیلا خودری سرگذشت روزنامه‌نگاری را شرح می‌دهد که پس از سفری به شیلی در سال 1965 در پاریس مستقر می‌شود، زیرا دولت جدید اندونزی تابعیت او را با وارد کردن این اتهام که گویا هوادار حزب کمونیست بوده، سلب کرده است. خودری در رمان خود دختر فرانسوی- اندونزیایی قهرمان داستان را راهی وطن پدرش می‌کند که در آنجا درگیر ناآرامی‌های ماه مه 1998 می‌شود – و این دومین تاریخی است که نویسندگان اندونزیایی اخیراً به آن توجه خاص پیدا کرده‌اند. در آن تاریخ در اواخر دوره‌ی حکومت دیکتاتوری سوهارتو شورشی علیه اقلیت چینی اندونزی برخاست که طی آن بیش از هزار نفر کشته شدند، مغازه های چینی‌ها را غارت کردند و آتش زدند و تعداد کثیری از زنان و دختران چینی را مورد تجاوز قرار دادند. ادبیات اندونزیایی فقط به مسایل سیاسی و اجتماعی نمی‌پردازند. اما با در نظر گرفتن یک چنین حوادثی که در تاریخ این کشور رخ داده و برخی ده‌ها سال بالاجبار به سکوت برگزار شده بودند و برخی دیگر هنوز بیست سال هم از وقوعشان نمی‌گذرد، و با در نظر گرفتن نابرابری‌های بزرگ اجتماعی در کشور و فقر و کمبودهای فن‌آوری و زیربنایی به ویژه در مناطق دورافتاده در این مجمع‌الجزایر، بس عادی است که دیدگاه منحصراً زیبایی‌شناختیِ ادبیات از دیدگاه تقریباً تمام نویسندگان اندونزی به دور افتاده باشد. رمان «گروه رنگین‌کمان» نوشته‌ی آندره‌آ هیراتا که راه پر مشقتی را شرح می‌دهد که دانش‌آموزان فقیر جزیره‌ی بلیتونگ طی می‌کنند تا در بزرگسالی به آرزوهایشان برسند – و ادامه‌ی آن هم تحت عنوان «خیالباف» در ماه مارس به زبان آلمانی منتشر شد - در سطح بین‌المللی موفق‌ترین رمان یک نویسنده‌ی اندونزیایی در سال‌های اخیر بود. اما بر شانه‌ی همین شخصیت‌های خردسال رمان هم بار سازندگی کشور سنگینی می‌کند.
پرامودیا آنانتا تور، به احتمال مهمترین نویسنده‌ی اندونزیایی قرن بیستم، تا کنون چندین بار برای دریافت جایزة نوبل در ادبیات نامزد شده بود، اما آن را تا زمان مرگش در سال 2006 دریافت نکرد. به هر حال این جایزه نه تنها به اندونزی بلکه به هیچ کشور دیگری هم در جنوب شرقی آسیا تعلق نگرفته است. بندیکت اندرسون، استاد آمریکایی علوم سیاسی و کارشناس امور اندونزی در مقاله‌ی بلندی تحت عنوان «The Unrewarded» که در محافل ادبی اندونزی هم بسیار مورد بحث قرار گرفت، علت این بداقبالی را بدی ترجمه‌های آثار ذکر کرده است. امید است که در ترجمه معجزه‌ی کوچکی رخ دهد و اندونزی بتواند از این موقعیت حضور در نمایشگاه کتاب فرانکفورت به عنوان کشور میهمان استفاده‌ی مناسب کند. از این کشور و ادبیاتش خیلی چیزها می‌توان یاد گرفت.

این مقاله برای اولین بار در 27 ژانویه 2015 در روزنامه فرانکفورتر آلگماینه تسایتونگ به چاپ رسید.
مارکو اشتالهوت دکتر فلسفه و ادبیات است. او دوره کارشناسی ارشد خود را در دانشگاه ایست انگلیا در انگلیس نزد نویسنده شهیر آلمانی و. گ. زبالد گذرانده است. اشتالهوت در تلویزیون آرته گزارشگر ادبی بوده و اکنون از جانب مرکز خدمات مبادله دانشگاهی آلمان به عنوان استاد میهمان در دانشگاه جاکارتا در اندونزی تدریس می کند.

فریدون سامان :ترجمه

کلیه حقوق محفوظ برای انستیتو گوته – اندیشه و هنر
مه 2015

    Andishe va Honar بصورت صفحات الکترونیکی :

    Andishe va Honar بصورت صفحات الکترونیکی :

    را بصوورت صفحات الکترونیکی با خود همراه داشته باشید  Andishe va Honar.
    برو به بارگیری...

    Bestellen

    فرم درخواست

    اعضای سازمانی یا افرادی که ساکن مناطق ایبرو - آمریکایی زبان هستند و در بخش روزنامه نگاری یا فرهنگی فعال هستند می توانند به صورت رایگان عضویت دریافت کنند.
    به فرم درخواست...