آموزش و پرورش

دربارة فکر و فن

فکر و فن (اندیشه و هنر) مجله‌ای فرهنگی بود که از سال ۱۹۶۳ تا ۲۰۱۶ توسط انستیتو گوته به منظور توسعه مبادله فرهنگی بین آلمان و کشورهای اسلامی منتشر می‌شد.با انتشار آخرین شماره تحت عنوان «آوارگی» (شماره ۱۰۵) در پاییز ۲۰۱۶، رسیدگی و به روز رساندن نشریه به صورت آنلاین نیز قطع شد. .

آموزش و دموکراسی
مشارکت رمزموفقیت

سطح دانش هر ملتی قرینه ای است بر این که رژیم استبدادی آنها با چه درجه ای از احتمال قابلیت تحول به دموکراسی دارد. همچنین سیاست آموزشی هر کشور آیینۀ وضع سیاسی آن است. چگونه ممکن است در کشورهایی با نظام آموزشی مسئله دار تحولات دموکراتیک به وجود آید و نهادهای خارجی مانند انستیتو گوته در این امر همکاری کنند؟

نسبت متقابل بین سطح دانش ملتی با شکل دولت را ابتدا می توان در زمینۀ نظری تبین کرد. علم سیاست به ما می گوید که دموکراسی مستلزم یک نظام دموکراتیک آزاد است که در اثر «فرآیند آزادی بیان با اراده ملی» به وجود آمده باشد. یعنی برای ایجاد یک رژیم دموکراتیک سیر تحولی لازم است که در طی آن ملتی با اکثریت آرا دربارۀ این نظام سیاسی به اتفاق نظر برسد.

ایجاد ارادۀ ملی

در این مورد سطح دانش مردم تعیین کننده است: برای مشارکت فعالانه در این فرآیند و تصمیم گیری در جهت ایجاد ساختارهای دموکراتیک، شهروندانِ خودمختاری لازم است که با ساختارهای مشترک مدنی آشنایند و نحوۀ استفاده از آنها را می دانند وبه نشانه های زندگی مشترک دموکراتیک (مانند نظام لیبرال پلورالیستی و انسانیت در رفتار شخصی افراد) احترام قائلند.

شایستگی های لازم را برای مشارکت در «ایجاد ارادۀ ملی» می توان در مؤسسات آموزشی عمومی کسب کرد. زیرا مدارس و دانشگاهها نه تنها اماکن کسب دانش علمی هستند بلکه در آنها همچنین ارزشهای معنوی منتقل می شوند و آرا و عقاید پدید می آیند. این ارزشها و آرا لزوماً دموکراسی را گسترش نمی دهند: تعیین جهت محتوایی آنها در اختیار دولت است. از اینجا می توان نتیجه گرفت که سیاست آموزشی دولت آیینۀ طرح کلی سیاست کشور است.

به ویژه در کشورهایی که تحولات اجتماعی و سیاسی عمیقی رخ می دهد بررسی اصلاحات و گرایش های آموزشی حائز اهمیت است تا بتوان با مطالعۀ آنها جهت ایدئولوژیک دولت نوبنیاد را تشخیص داد. این مسئله بخصوص در مورد مصر و تونس، دو کشوری که نه تنها در معرض حوادث بهار عربی هستند، بلکه همچنین نمونه هایی هستند برای تحولات بعد از استبداد در منطقۀ شمال آفریقا و خاورمیانه.

آموزش و تحولات سیاسی در مصر و تونس

انقلابهای مصر و تونس و همچنین کشورهای دیگر منطقۀ شمال آفریقا و خاورمیانه که در آن قیامهای توده های مردم از سال 2011 به تغییرات سیاسی و اجتماعی دامنه داری انجامیده، عمدتاً از طرف جوانان زیر سی سال برپا شده است. این گروه سنی اولاً بخش بزرگی از جمعیت این کشورها را تشکیل می دهد (تقریباً 60 درصد مصریان و 55 درصد جمعیت تونس) و ثانیاً بیشتر آنها از بیکاری رنج می برند: 72 درصد جوانان زیر سی سال در تونس و 90 درصد آنها در مصر بیکارند. همچنین جالب توجه است که اکثر این جوانان بیکار، فارغ التحصیل آموزشگاههای عالی هستند. و این وضع نشان می دهد که چرا اصلاحات آموزشی که در این کشورها در دورۀ انتقالی انجام می گیرند نقش مهمی در تحول کشور دارند. و چون بخش اعظم مردم مصر و تونس و احزاب مختلف پس از سقوط رئیس جمهورهای مستبد این کشورها شدیداً خواستار اجرای اصلاحات هستند، خودشان نیز شاخصی شده اند برای سنجش کارایی دولتهای مرحلۀ انتقالی.

دیده بانی آموزش

انستیتو گوته برای این که بتواند سیر تحولات آموزشی را در مرحلۀ انتقالی در مصر و تونس همزمان دیده بانی کند و واکنش نشان دهد در قاهره پروژۀ دیده بانی آموزش به راه انداخته است. این و سایر پروژه های مرحلۀ انتقالی بر اساس موافقتنامۀ همکاری که در سال 2011 بین مصر و تونس منعقد شد با کمک مالی وزارت خارجۀ آلمان اجرا می شود. فعالیت های پروژۀ دیده بانی بسیار دامنه دار است: از تاریخ شروع پروژه در ژوئن 2012 ساختارهایی برای مطالعۀ همزمان تغییرات نظام آموزشی مصر و تونس ایجاد شده است. اطلاعاتی که بدین طریق بدست می آید در اختیار همکاران آلمانی و محلی در بخش همکاریهای آموزشی قرار داده می شود و نتایج حاصل برای پیشبرد پروژه های نو مورد استفاده قرار می گیرد.

سیر مرحلۀ انتقالی مصر و نتایجی که از آن برای همکاری آموزشی آلمان و مصر حاصل شده است ثابت می کند که فعالیتهای مبتنی بر پروژه دیده بانی آموزش در کشورهایی که در مرحلۀ تحولات اجتماعی و سیاسی قرار دارند برای تطبیق بهتر پروژه های آموزشی با نیازهای مردم مفید واقع شده است.

اسلامی کردن آموزش؟

مرحلۀ انتقالی مصر را می توان به دو بخش تقسیم کرد. بخش اول مربوط می شود به دورۀ ریاست جمهوری محمد مرسی از 30 ژوئن 2012 تا 3 ژوئیۀ 2013. بخش دوم که بلافاصله بعد از سقوط رئیس جمهور شروع می شود مربوط به دورۀ حقومت نظامی موقت است.

هر دو دولت در ابتدای شروع کار خود اعلام کردند که برای انجام اصلاحات در زمینۀ آموزش اقدامات مجدانه ای خواهند کرد. در دورۀ محمد مرسی در این مورد از اصطلاح «نهضت» استفاده می شد که آن را می توان «رشد» و «توسعه» یا «رنسانس» و «بیداری» ترجمه شود. دو گونۀ اخیر ترجمه منجر به آن شد که مخالفان «حزب آزادی و عدالت» محمد مرسی را به اسلامی کردن آموزش متهم کنند. بنابراین، خط مشی اساسی دولت موقت نظامی حذف آثار «اسلامی کردن» برای تغییر نظام آموزشی بود. ولی به نظر می رسد که نه در زمان ریاست جمهوری محمد مرسی راهبرد آموزشی ملی مطرح و اجرا شده و نه در دورۀ دولت نظامی موقت. می توان گفت که در هر دو مورد فقط گاه گاهی اصلاحاتی مطرح و بعضاً اجرا می شد ولی اینها مسائل اصلی آموزش را در مصر حل نکرده اند.

در زمان هر دو دولت در گام نخست تغییرات پرسنلی انجام گرفت: اشخاص از وزیر آموزش گرفته تا مدیران دانشگاهها و مدارس بر اساس اعتقادات سیاسی از کار برکنار شدند و به جای آنها پیروان دولتی که بر سر کار بود، منصوب گردیدند. در هر دو مورد تعلقات سیاسی نقش مهمتری بازی می کرد تا شایستگی واقعی که برای تصدی این مقامات لازم است. در توجیه این اقدامات گفته می شد که می خواهند آثار اعمال دولت پیشین را برطرف سازند. در مورد دولت محمد مرسی، مخالفان سیاسی او این اقدامات را به آمادگی برای اسلامی کردن جامعۀ مصر تعبیر کردند ولی دولت نظامی موقت نیز هم نمی تواند کتمان کند که حرکت متقابلش انگیزۀ سیاسی دارد، چرا که می خواهد نفوذ نظامیان را در نظام آموزشی توسعه دهد.

وضع مادی مدارس

مسائل مصر در مدارس عمومی چندجانبه است: کلاسهای صدنفری در مناطق پر جمعیت و نبود زیربنای کافی در مناطق روستایی برای انتقال دانش آموزان به مدارس، بزرگترین چالش برای دست اندرکاران است. مسائل مادی دیگر کمبود بودجه برای پرداخت حقوق معلمان و تأمین هزینۀ تجهیزات مدارس است.

در دورۀ محمد مرسی اهتمام خاصی برای ساختن مدارس نو در سطح گسترده ای به عمل نیامد که علت احتمالی آن، این است که مردم از اسلامی کردن آموزش در مصر با احداث نهادهای آموزشی نو می ترسیدند و یا اینکه این دولت منابع مالی لازم را در اختیار نداشت. ولی دولت موقت در پی راه حل های عملی دیگری است و سرمایه گذاران خصوصی را قانع کرده است که در احداث ساختمانهای نو برای مدارس و رسانه های فنی نو برای تدریس سرمایه گذاری کنند. هنوز نمی توان پیش بینی کرد که آیا این سرمایه گذاریها برای افزایش تعداد دانش آموزان و اصلاح زیربنای آموزشی در سراسر کشور کافی است یانه. هنوز برنامه ای راهبردی برای اجرای این گونه ابتکارات وجود ندارد.

مسئلۀ حقوق معلمان

در دورۀ محمد مرسی نیز تلاش شد که راهی برای حل مسئلۀ افزایش حقوق معلمان پیدا شود و بخصوص حقوق معلمان نوکار که تا آن موقع تقریباً 60 یورو در ماه دریافت می کردند 50٪ افزایش داده شود. این افزایش فقط با تثبیت حداقل حقوق ماهانۀ کارمندان سراسر کشور به مقدار تقریباً 130یورو در سپتامبر 2013 عملی شد. کارمندان غیر رسمی که 60٪ نوکاران جزو آنها هستند، از این قانون مستثنا شده اند، آنها باید به حقوق ماهانه تقریباً 40 یورو اکتفا کنند.

علاوه بر ابتکارات راجع به رفع نقایص مادی در زمینۀ آموزش عمومی، محتوای برنامه ها نیز مورد توجه است. به طوری که توضیح داده شد، توجه به این تغییرات با شرایط عمومی سیاسی ارتباط مستقیم دارد. در دورۀ محمد مرسی انتظار می رفت که اسلامی کردن نسل جوان مصر درست با این تغییرات شروع شود. فشار شدید دولت نظامی موقت در ابتدای کارش برای تجدید نظر در تغییرات دورۀ مرسی با توجه به این ملاحظات قابل توجیه است. از اینرو شگفت انگیز است که تغییرات معمول در برنامه های درسی از سال 2011 تا کنون بسیار اندک بود. این تغییرات فقط در دروس تاریخ و جامعه شناسی و عربی انجام گرفته بود که آنها هم عبارت بودند از حذف برخی از فصول تاریخ مصر – مثلاً دورۀ حکومت حسنی مبارک – یا معرفی بعضی از شخصیت های سیاسی مانند حسن البنا و محمد مرسی و یا جانشین او در دورۀ حکومت بعدی.

فرهنگ آموزش مستبدانه

تغییرات محتوایی مذکور با توجه به این که مدار اصلی فرآیند آموزش دگرگون نشده، کم اهمیت تر جلوه می کنند: نه روشهای انتقال دانش تغییر یافته و نه رابطه بین آموزگاران و دانش آموزان. به علت غفلت در اصلاحات ساختاری همچنان فرهنگ آموزش مستبدانه ای حاکم است. این فرهنگ نه تنها رابطۀ بین آموزگاران و دانش آموزان و بین آموزگاران و مدیران را تعیین می کند، بلکه همچنین بر تمام نظام آموزشی مصر اثر گذاشته است (نک به لیندا هررا و کارلوس آلبرتو تورس، 2006). این نظام مبتنی بر سلسله مراتبی است که در آن تصمیم گیری مطلق در وزارت آموزش متمرکز شده و ساختارش هرم وار است. سطوح اداری مختلف وزارت آموزش فقط وظیفه دارند که دستورهای وزیر را به سطوح پایین تر منتقل کنند. در این نظام اتفاق نظر در محتوا و تصمیم گیری مشترک محلی از اِعراب ندارد. برعکس، به نظر می رسد که هر یک از مراحل آموزشی، استبداد سطوح بالا را در رفتار خود با سطوح پایین تر هرم وار بازتولید می کنند. مکانیسمی که تا آخرین پلۀ سیاست آموزشی یعنی کلاس درس مشاهده می شود.

به طوری که در ابتدا گفته شد گروه سنی زیر سی سال عاملان اصلی انقلاب در شمال آفریقا و خاور نزدیک هستند. علاوه بر آن در مصر مشاهده شد که نوجوانان نیز که اکثراً دانش آموزان مدارس عمومی هستند در تظاهرات شرکت کرده و خواستار حق تصمیم گیری مشترک و آزادی بیان و ارزش های دموکراتیک شده اند. این خواسته ها دم در مدرسه متوقف نمانده و به علت نبودن ساختارهای مناسب به برخوردهای خشن بین دانش آموزان و همچنین بین آنها و معلمان انجامیده است.

بحث و مشارکت

پس از مشاهدات مذکور در محدودۀ پروژۀ دیده بانی آموزش این فکر قوام یافته که راههایی به دانش آموزان نشان داده شود تا اختلاف نظرات خود را لفظی و به طریق سازنده بیان کنند و در عین حال مشارکت خود را در مدرسه توسعه دهند. برای این منظور در نوامبر 2013 احداث باشگاههای بحث و گفتگو در مدارس آغاز شد. در کارگاهی تحت سرپرستی کارشناس پروژۀ «بحث های بین المللی جوانان» دانش آموزان و دبیران دبیرستانهای عمومی و خصوصی یاد می گیرند که چگونه بر اساس قواعد خاصی بحث کنند و در برابر نظرات مختلف تسامح نشان دهند و به نتیجه های مشترک برسند. این پروژه امسال نیز ادامه خواهد یافت. با تربیت معلمان برای ایفای نقش تکثیرکننده امکاناتی فراهم می شود تا آنها بتوانند این پروژه را مستقلاً در مدارس مختلف عرضه کنند و دامنۀ دانش افزایی را برای استفادۀ دانش آموزان و آموزگاران گسترش دهند. و اما آیا این ابتکار به بهبود روابط بین آموزگاران و دانش آموزان خواهد انجامید و گذشته از آن به تجدید نظر در ساختارهای نظام آموزشی مصر منجر خواهد شد یا نه، به خود مصریان بستگی دارد.
هایکه ته در دانشگاه فرایبورگ اسلام شناسی و فقه اللغۀ زبانهای رومیایی و در دانشگاه سوربُن روابط بین الملل و علوم سیاسی تحصیل کرده است. از ژوئن 2012 مسئول پروژۀ انتقالی «دیده بانی آموزش» در انستیتو گوته قاهره است.

منوچهر امیرپور :ترجمه
حق چاپ: انستیتوگوته، اندیشه و هنر ژوئن 2014

نظر خود دربارۀ این موضوع برای ما بنویسد:
Mail Symbol kulturzeitschriften@goethe.de

پيوندها

Andishe va Honar بصورت صفحات الکترونیکی :

Andishe va Honar بصورت صفحات الکترونیکی :

Andishe va Honar را بصورت صفحات الکترونیکی با خود همراه داشته باشید
برو به بارگیری...

Bestellen

فرم درخواست

اعضای سازمانی یا افرادی که ساکن مناطق ایبرو - آمریکایی زبان هستند و در بخش روزنامه نگاری یا فرهنگی فعال هستند می توانند به صورت رایگان عضویت دریافت کنند.
به فرم درخواست...