آموزش و پرورش

دربارة فکر و فن

فکر و فن (اندیشه و هنر) مجله‌ای فرهنگی بود که از سال ۱۹۶۳ تا ۲۰۱۶ توسط انستیتو گوته به منظور توسعه مبادله فرهنگی بین آلمان و کشورهای اسلامی منتشر می‌شد.با انتشار آخرین شماره تحت عنوان «آوارگی» (شماره ۱۰۵) در پاییز ۲۰۱۶، رسیدگی و به روز رساندن نشریه به صورت آنلاین نیز قطع شد. .

سلفی گری یا فقه اللغه
آنچه به نام مکتب اسلام می آموزند

کمتر کسی مانند خانم آنگلیکا نوی ویرت اسلام شناس شهیر بر قرآن پژوهی آلمان در چند دهۀ اخیر اثر گذاشته است. آنچه او می گوید انقلابی است در این زمینه – نه تنها از دیدگاه مسلمانها بلکه همچنین در اروپا. بیش از همه سلفیان می توانند از سخنان او درس عبرت بگیرند.

چندی قبل گروهی از سلفیان اعلام کردند که می خواهند به هر آلمانی قرآنی عامه فهم هدیه کنند. می خواستند در پیاده روها بایستند و یا در منزلها را بزنند و مردم را به قرآن خوانی دعوت کنند. برای این منظور همچنین قصد داشتند پوسترهایی نصب کنند که در آن نوشته شده بود: «بخوان». «بخوان» اولین کلمۀ سورۀ 96 است که در ترجمۀ عامه فهمی که می خواستند در پیاده روها پخش کنند آمده و اولین کلمه ای است که به نظر سلفیان خداوند پیغمبر را با آن مورد خطاب قرار داده است: اقرأ باسم ربک الذی خلق/ خلق الانسان من علق- «بخوان به نام پروردگارت که بیافرید/ آدمی را از لخته خونی بیافرید.»

این اعلامیه جنجال بزرگی به پا کرد و موجب ناآرامی در افکار عمومی شد و در رأس اخبار و عناوین روزنامه های محلی آمد و موضوع بحث میزگردهای تلویزیون ملی شد. وزیر کشور از این مسئله ابراز نگرانی کرد و سازمان امنیت اعلام کرد که سلفیان را تحت نظر قرار خواهد داد. ولی سلفیان خود را از هر گونه افراطی گری مبرا دانستند و یادآوری کردند که انجیل نیز به زبان عامه فهمی ترجمه شده و هدیه داده می شود. و اما این اقدام ما فقط «دعوت» است و نه تبلیغ دین به سبک مسیحیت (Mission). این مفهوم در اسلام وجود ندارد. مگر خواندن قرآن به صورتی که انجیل هم خوانده می شود، اشکالی دارد؟

بلی، واقعاً چه اشکالی دارد؟

مانند اغلب بحث هایی که با بلندگویی فزایندۀ عقاید به هیستری کوچکی می انجامند بحث راجع به هدیۀ قرآن نیز بالا گرفت و بزودی فروکش کرد. سلفیان تمکن مالی آن را نداشتند که هشتاد یا پنجاه یا حتی یک میلیون نسخه قرآن چاپ کنند و داوطلبانی هم نیافتند که حاضر به دعوت مردم در سراسر آلمان برای قرآن خوانی باشند. سرانجام کاشف به عمل آمد که قرآن فقط در پیاده روهایی پخش می شده که در آنها دوربین های فیلم برداری تلویزیون نصب شده بود. و اما این سؤال در افکار عمومی بی پاسخ ماند: خواندن قرآن به صورتی که انجیل خوانده می شود اشکالی دارد؟

روزنامه ها و میزگردهای تلویزیونی و وزیر کشور و سازمان امنیت پاسخهایی دادند. و اما ممکن است که پاسخ های فقه اللغه – حداقل فقه اللغه ای که آنگلیکا نوی ویرت نمایندۀ آن است هیجان انگیزتر، منطقی تر و حتی از لحاظ سیاسی معتبرتر باشد. اگر بخواهیم برای پژوهش های او وجه مشترکی پیدا کنیم و آن را در یک کلام بیان نماییم، عبارت از این خواهد بود که خود قرآن مخالف آن است که مانند انجیل خوانده شود. مسئله از تعیین تاریخ نزول سورۀ 96 شروع می شود که با مطالعۀ دقیق نمی توان آن را جزو اولین سوره های قرآن دانست و ادامه می یابد با اینکه ظاهراً سلفیان متن کلام را درست نفهمیده اند: اقرأ در زبان عربی قرآنی به معنی «بخوان» نیست، بلکه «برخوان»، «ازبربخوان»، «بازگویی کن» است. قرآن صریحاً نفی می کند که به صورت نوشته ای مشابه ده فرمان موسی جلو پیامبر نهاده شده باشد. شیوۀ نزول قرآن همواره گفتاری و بازگویانه و حتی کلام آهنگین بوده که در آیۀ دیگری از «رتل القرآن ترتیلاً» سخن می رود. فریدریش روکرت شاعر آلمانی آن را «قرآن را به آهنگ بخوان، مانند آوازی» ترجمه کرده که زیباتر و دقیق تر از ترجمۀ سلفیان است.

قرآن انجیل نیست

قرآن انجیل نیست. هر چند این سخن پیش پا افتاده به نظر می آید ولی اثرات مترتب بر آن نه تنها در انظار عمومی بلکه مدت مدیدی نیز در خاورشناسی مبتنی بر الهیات مسیحی و علوم عبری قدیم نادیده گرفته شده است. و اما از دهۀ هشتاد قرن پیش حداقل دانشمندان غرب به همت آنگلیکا نوی ویرت دریافته اند که قرآن نه موعظه ای است دربارۀ خدا و نه شعر روحانی و نه سخنان پیامبرانه به سبک عهد قدیم، و پیامبر به هیج وجه پیام الهی را به صورت کتابی تدوین نکرده تا بتوان آن را عنداللزوم در گوشۀ تنهایی به آرامی مطالعه کرد. قرآن طبق طرح خود بازگویی عبادی سخنان مستقیم خداست. بنابراین متنی است برای بازگویی. نگارش صفت ثانوی آن است و تا قرن بیستم برای مسلمانان یادیاری بیش نبوده است. وقتی قرآن ازبرخوانی می شود بازگویی سخنان خداست، یعنی خدا سخن می گوید. در واقع قرآن خواندنی نیست شنیدنی است.

آنگلیکا نوی ویرت در این مورد از آیین قدسی تلاوت قرآن سخن می گوید: گرچه اسلام این لفظ را به کار نمی برد، ولی کلام الله را بر زبان آوردن، آن را به گوش دریافتن، ازبرکردن ماهیتاً اقدامی است قدسی. بدین وسیله نه تنها خدا یادآوری می شود بلکه همچنین – مانند عیسی در عشای ربانی – به جان و دل دریافته می شود (از این رو، قاریان باید قبل از ترتیل دندان خود را مسواک بزنند).

اکنون سلفیان در تلویزیون آلمان ظاهر می شوند و اعلام می کنند که می خواهند قرآن را بدون اینکه کسی از آنها خواسته باشد در پیاده روها و دم در منازل مردم پخش کنند. کافی است که انسان فقط کتابی یا مقاله ای از آنگلیکا نوی ویرت دانشمند غیرمسلمان دربارۀ قرآن خوانده باشد تا وقاحت سلفیان را در نادیده گرفتن ساختار متن و پیشینۀ شنیداری آن دریابد و بداند که آنها با این هیجان زدگی خود مرتکب چه هتک حرمتی می شوند.

هنوز هم قرآن در منزل مسلمانان پیچیده در پارچۀ پرقیمتی در طاقچه بالا گذاشته می شود. حتی تلاوت و شنیدن قرآن و دست زدن به آن توسط مسلمان و غیرمسلمان اگر مستلزم وضوء هم نباشد حالت احترام و تواضع و تأمل می طلبد. زیرا مسلمان هنگام ازبرخواندن و شنیدن قرآن دوباره شاهد نزول آن می شود، او اکنون صدای خدا را می شنود که او را مورد خطاب قرار داده است. از این رو سرداران سپاه در دوران گذشته از بردن نسخ قرآن به کارزار خودداری می کردند تا کلام الله به دست کفار نیفتد و گاهی یاد گیری زبان عربی توسط غیرمسلمانان با این استدلال منع می شد که ممکن است در این صورت قرآن را بازگویی کنند. اینها مثال های شگفت انگیز و حتی افراطی است ولی حاکی از آن است که مسلمانان از قدیم الایام چه دغدغۀ خاطری در رفتار با قرآن داشتند. در حالی که سلفیان می خواهند قرآن را مانند اعلامیه یا نمونۀ کالا پخش کنند، بدون نگرانی از اینکه ممکن است نسخ قرآن مانند اعلامیه یا نمونۀ کالا به اشغالدانی انداخته شوند.

رفتار بی ملاحظه با قرآن

و اما سلفیان چه نسخه ای، چه ترجمۀ آلمانی راست کیشانه و ملال آور و آسانی به بهای قلب ماهیت قرآن می خواستند پخش کنند؟ همان نقل قول از اول سورۀ 96 در پوسترها که گویا از پیغمبر خواسته شده که بخواند، در متن عربی نثر مسجع است: اقرأ باسم ربک الذی خلق/ خلق الانسان من علق. همۀ آیات قرآن به این نثر آمده، به زبانی مسجع، آهنگین و نام آوایانه. آن را نمی توان مانند داستان یا متن قانون خواند. کسی که قرآن را بدون آمادگی پیشین بازمی کند، ابتدا سردرگم می شود، متن به نظرش از هم گسیخته می آید، از تکرارها و جملات ناتمام یا اسرارآمیز و اشارات نامعلوم و تغییر ناگهانی موضوع و نامعینی اشخاص دستوری و ابهام تشبیهات متن به زحمت می افتد.

مشکلات خواندن بخش های طولانی قرآن در پیاده روها مطرح نیست. تا زمان ما محققان غربی تحت تأثیر علوم انجیلی اصالت قرآن را با اشاره به ساختار درهم ریختۀ آن انکار می کردند و می گفتند که قرآن به صورت فعلی آن محصول دورۀ متأخری است و مؤلفان متعددی در تألیف دلبخواهی آن دست داشته اند. البته مسلمانان این ادعا را رد می کنند، زیرا با تعیین تاریخ بعدی برای پیدایش قرآن توسط جمعی از مؤلفان گمنام موجودیت اسلام اساساً منتفی می شود.

به همۀ راست کیشان توصیه می شود که نوشته های آنگلیکا نوی ویرت را بخوانند. او با اولین اثر بزرگ خود تحت عنوان «پژوهش هایی دربارۀ ترکیب سوره های مکی» شهرت علمی یافت. نوی ویرت در این کتاب با بررسی بسیار دقیقی انسجام ادبی، تصویرپردازی منطقی و صحت متن قرآن را ثابت کرده است. آنچه صرفاً با خواندن متن، بخصوص با خواندن ترجمۀ عامه فهم آن، اسرارآمیز و از هم گسیخته و ملال آور به نظر می آید، تکرارها وسکته های زبانی، حذفهای به قرینه، درونه سازیها، تغییر ناگهانی شخص دستوری یا تشبیهات به ظاهر فراواقعی، برای شنوندۀ عربی کیفیات واقعی قرآن را نشان می دهند – کیفیاتی که جیمس جویس را مجذوب کرده اند. بنابراین متن شناسی تاریخی و انتقادی که سلفیان آن را ضد اسلامی می دانند، رویهمرفته تصویر سنتی را دربارۀ تاریخ پیدایش اسلام تأیید می کند. قرآن عمدتاً اثر یک زمان و یک روح است با نبوغ فوق العاده زبانی. و اما این روح کیست؟

جوابی که آنگلیکا نوی ویرت به این سؤال می دهد برای راست کیشان نگران کننده تر است. زیرا او در آثاری که پس از انتشار کتاب «پژوهش هایی دربارۀ ترکیب سوره های مکی» پدید آورده ویژگی شفاهی قرآن را مد نظر قرار می دهد و عناصر اجرایی آن را به اثبات می رساند. یعنی می گوید متن قرآن تنها برای از برخوانی نیست بلکه مانند پارتیتور (متن موسیقی) است که هنگام اجرا تحقق می یابد. بخشی از متن به صورتی که ما امروز در دست داریم، برگرفته از یادداشتهای بعدی است، صورت جلسۀ اصلاح شده ای است از تقریرات عمومی. بنابراین قرآن نه تنها شامل سخنان یک گوینده بلکه شامل جملات معترضۀ شنوندگان مؤمن یا غیرمؤمن و همچنین واکنش بالبداهۀ گوینده به آنهاست که موجب تغییر ناگهانی موضوع می شود.

خداوند سخن می گوید و انسان جواب می دهد

بدین ترتیب اولین شنوندگان پیامبر یعنی امت او سهم عمده ای در پیدایش متن قرآن دارند و بدین قرار در خود قرآن مسیر حرکت از فرهنگ گفتاری به نوشتاری ترسیم می شود. اگر قرآن را به صورتی که آنگلیکا نوی ویرت نشان می دهد بخوانیم روشن می شود که قرآن چیزی را دیکته نمی کند بلکه گفتگویی است در له و علیه موضوعی، سؤال و جواب، معما و حل آن، بیم و امید، وعده و وعید، صدای فردی و برگردان جمعی آن. به اینکه خدا در قرآن سخن می گوید باید ایمان آورد. و اما برای درک اینکه انسان در قرآن جواب می دهد فقه اللغه لازم است.

این گفتگوی قرآنی تنها با شنوندگان پیامبر در شبه جزیرۀ عرب در قرن هفتم میلادی انجام نمی گیرد. بلکه آنگلیکا نوی ویرت در تفسیر چهار جلدی اخیر خود وحی اسلامی را در دورۀ متأخر عهد باستان قرار می دهد، در همان دوره و فضای فرهنگی که الهیات یهودی و مسیحی را پرورده است.

توجه داشته باشیم که در اینجا منظور شمارش معمولی مواردی از تأثیر تفکر عربی بر علوم غربی نیست. اینکه رشتۀ اصلی روشنگری اروپایی به فرهنگ عربی به ویژه به فلسفۀ یهودی اسلامی برمی گردد، در آلمان، حداقل از زمان پرداختن به علوم یهودی موضوع شناخته شده ای است، هرچند وزیر کشور فعلی آلمان هنوز از آن بی خبر است. منظور آنگلیکا نوی ویرت چیز دیگری است: او روشن می کند که خود قرآن، سند بنیادگذاری اسلام، یک متن اروپایی است یا برعکس اروپا به لحاظ تاریخ پیدایش آن متعلق به اسلام است. این پژوهش مادۀ منفجره ای است که هیچ سازمان امنیتی نمی تواند آن را خنثی کند، این یافته ها صحنۀ معنوی ما را متزلزل خواهد کرد.

جلد اول تفسیر قرآن، آخرین اثر انگلیکا نوی ویرت، گواهی می دهد که این تزلزل تا چه حد می تواند غنابخش باشد. با کشف پیوندهای انجیلی و افلاطونی و آبائی و تلمودی و عربی قدیم و پیوندهای درون قرآنی، با توجه جدی به ساختار زبانی قرآن به عنوان یک متن ادبی و پارتیتوری برای تلاوت، روشن می شود که قرآن تا چه حد در فضای فرهنگی مدیترانۀ شرقی نفس کشیده و هنگام بازدم بر فرهنگ اروپا اثر گذاشته است. اگر قرار باشد که فقط یک متن در تاریخ ادیان جهانی متنی از گفتگو تلقی شود، آن همانا قرآن است، گفتگویی که در فرهنگستان ما به نقل از هولدرلین مکرر از آن سخن رود که اکنون «دیگر موسیقی است.»

تا اینجا من در مدحیۀ خود فقط به پژوهش های کم نظیر آنگلیکا نوی ویرت دربارۀ قرآن پرداختم. بررسی مقالات متعدد او دربارۀ شعر کلاسیک و مدرن عربی مثلاً دربارۀ محمود درویش شاعر بزرگ فلسطینی نیازمند گفتار دیگری است و همچنین او را هنوز به عنوان بانی تحقیقات دیگر معرفی نکردم، بانی پروژۀ جامع تاریخ متن قرآن در آکادمی علوم برلین براندنبورگ و تعداد زیادی از پروژه های تحقیقی کوچک دیگر. مانند همۀ کسانی که در آلمان راجع به قرآن یا شعر کلاسیک عرب تحقیق می کنند من هم در مکتب او تلمذ کرده ام و از شور و شوق او به وجد آمده و از حمایت او برخوردار بوده ام. او سالی چند ماه در خاورمیانه زندگی می کند، اتاق خوابی در بیروت و بیت المقدس دارد، سرپرستی تعداد کثیری از دانشجویان را از سراسر جهان اسلام بر عهده گرفته و نه تنها در هاروارد و پرینستون بلکه در تعداد زیادی از دانشگاههای عربی و انستیتوهای مهم علمی جهان اسلام سخنرانی می کند.

دیگران را جدی بگیریم

از زمانی که او می شناسم از خود می پرسم که او چگونه از عهدۀ این کارها برمی آید. داشتن وقت یک صورت مسئله است – که می پرسد: این همه کار چگونه در یک زندگی می گنجد؟ و اما صورت دیگر مسئله این است که چرا در مراکز علمی اسلامی به سخنان او به دقت گوش فرامی دهند در حالی که تحقیقاتش به مبانی دین اسلام برمی خورد و حتی ممکن است آنها را متزلزل کند؟ فکر می کنم علتش نحوۀ رفتار اوست، صداقت و وفاداری او به متن و جدیت و تقوای شخصی اش. اینها فضیلتهایی است که شاید جامعۀ سکولار می تواند در ارتباطش با دین از او یاد بگیرد: انسان می تواند آنچه را که برای دیگران مقدس است، مورد تردید قرار دهد، البته می تواند از اصول اعتقادی دینی انتقاد کند، ولی باید این واقعیت را جدی بگیرد که اینها برای دیگران اصول مقدس و قابل احترامی هستند. به آنگلیکا نوی ویرت برای دریافت جایزۀ زیگموند فروید تبریک می گویم.

متن بالا مدحیه ای است که به مناسبت اعطای جایزه زیگموند فروید فرهنگستان زبان و ادب آلمانی به آنگلیکا نوی ویرت در 23 اکتبر 2013 در تئاتر شهر دارمشتات ایراد شده است.
نوید کرمانی نویسنده و اسلام شناس مقیم کلن است. او برای گرامیداشت آثارش جوایز متعددی دریافت داشته است

منوچهر امیرپور :ترجمه

حق چاپ: انستیتوگوته، اندیشه و هنر ژوئن 2014

نظر خود دربارۀ این موضوع برای ما بنویسد:
Mail Symbol kulturzeitschriften@goethe.de

    Andishe va Honar بصورت صفحات الکترونیکی :

    Andishe va Honar بصورت صفحات الکترونیکی :

    Andishe va Honar را بصورت صفحات الکترونیکی با خود همراه داشته باشید
    برو به بارگیری...

    Bestellen

    فرم درخواست

    اعضای سازمانی یا افرادی که ساکن مناطق ایبرو - آمریکایی زبان هستند و در بخش روزنامه نگاری یا فرهنگی فعال هستند می توانند به صورت رایگان عضویت دریافت کنند.
    به فرم درخواست...