بازنمایی دموکراسی

دربارة فکر و فن

فکر و فن (اندیشه و هنر) مجله‌ای فرهنگی بود که از سال ۱۹۶۳ تا ۲۰۱۶ توسط انستیتو گوته به منظور توسعه مبادله فرهنگی بین آلمان و کشورهای اسلامی منتشر می‌شد.با انتشار آخرین شماره تحت عنوان «آوارگی» (شماره ۱۰۵) در پاییز ۲۰۱۶، رسیدگی و به روز رساندن نشریه به صورت آنلاین نیز قطع شد. .

زلزله سنج های انقلاب
روزهای ادبیات عرب در فرانکفورت

در ژانویه امسال در فرانکفورت مراسم روزهای ادبیات عرب تحت عنوان «عزیمت به سوی آزادی» برگزار شد. نویسندگان معتبر عرب با همتایان آلمانی خود دیدار کردند و دربارۀ تحولات به بحث پرداختند.

مردم کیپ همدیگر در صف های طویل جلوی باجه های بلیت فروشی ایستاده و به غرفه های کتاب هجوم آورده اند. رسانه ها حضور قابل ملاحظه ای دارند و بر همه جا بارقۀ ملایمی از معنویت گسترده است: تا یک سال و نیم پیش، تا وقتی روح قیام هنوز بر خاورمیانه مستولی نشده بود هنوز جای شک بود که شاعران، نویسندگان و موسیقدانان عرب دو روز تمام در سالنی که در آن جای سوزن انداختن نبود روی صحنه بروند. اما «litprom – انجمن حمایت از ادبیات آفریقا، آسیا و آمریکای لاتین» که این جشنواره را برگزار کرده بود، با تجربیاتی که تا کنون کسب کرده بود، خوب می دانست که ادبیات عرب به تنهایی جمعیت جذب نمی کند. برای جلب تماشاچی چیز دیگری هم لازم بود. مثلاً یک انقلاب. آنوقت نویسندگانی که در اینجا کم و بیش گمنام بودند و در کشور خود گاه تحت پیگرد قرار داشتند، یک شبه به شخصیت هایی پرطرفدار در بازار ادبیات آلمان مبدل شدند.

«لیتپروم» با برخورداری از این فرصت صحنه را در اختیار نویسندگان مدعو قرار داد و آنها نیز به نوبۀ خود از آن استفاده کردند – گرچه بیشتر برای مقاصد سیاسی و نه ادبی. مثلاً بوعالم سنسال که در پاییز پارسال جایزۀ صلح بازار کتاب آلمان را دریافت کرده بود، تفاوت های بین دموکراسی و دموکراسی کاذب را برشمرد. او گفت کشور او الجزایر شهرت دارد به اینکه در امر آزادی عقیده نمونه است: تعداد روزنامه ها و مجلات و نیز فرستنده های رادیویی و تلویزیونی بسیار زیاد است. منتها مساله آنست که در پس تمام این رسانه ها به نحوی سر و کلۀ دولت پیداست. دولت خود چنان مجموعۀ متنوعی از عقاید را عرضه می کند که مردم پس از چندی عطایش را به لقایش می بخشند: متون چاپ می شوند بدون آنکه کسی زحمت خواندنش را به خود بدهد. بدین ترتیب تنوع رسانه ای تنها به درد دولت می خورد تا هم در داخل و هم خارج به خود مشروعیت ببخشد.

مجدی الشافعی در عوض از متنی گزارش می دهد که خوانندۀ بسیار دارد. این هنرمند مصری در سال 2008 «مترو» را منتشر کرد که نخستین رمان مصور مصری بود – و در نتیجه به ژانری تعلق داشت که برای ممیزی دردسر فراوان به پا کرد. زیرا آن طور که او تعریف می کند ماموران ممیزی معمولاً به آثار ادبی کاری ندارند، با این اعتقاد که یک اثر ادبی تنها خوانندگان معدودی دارد و در نتیجه بی اهمیت تر از آنست که ممنوعش کنند. بر خلاف آن «مترو» - قصۀ مرد جوانی که از تماس با کاسه لیسان رژیم وقت مبارک تجربۀ اسف انگیزی کسب می کند – این منطق ممیزان را از اعتبار می اندازد. چرا که «مترو» بدون تردید هم کتاب است و هم اثر ادبی – و از طرف دیگر اما مصور است و آنهم با تصاویری متعدد که این خودش نگران کننده است. در نتیجه این کتاب به کدام ژانر مربوط می شود؟ سانسورچیان این گونه ملاحظات نظری دربارۀ ادبیات را کنار گذاشتند و آن را توقیف کردند. حالا با گذشت چهار سال امید می رود که چاپ تازه ای از آن منتشر شود.

روزا یاسین حسن شرح داد که آثار ادبی عادی نیز ممکن است با تشکیلات حکومتی درگیری پیدا کنند. این نویسندۀ سوری که به خاطر نوشته هایش چند سال ممنوع الخروج شده بود، تازه یک روز قبل از ورودش اجازۀ ترک کشور را گرفته بود. و آنوقت او با شجاعت شگفت آوری درباره اوضاع کشورش اظهار نظر کرد. گزارش داد که چندین هزار نفر جان سپرده اند، سوری ها در وحشت زندگی می کنند و بسیاری از آنان از ترس مأموران دولت مخفی شده اند. او گفت در چنین اوضاعی گفتگو دربارۀ ادبیات برایش بسیار سخت است.

مها حسن نویسنده ای کردتبار که از پاریس آمده بود، هشت سال است که سوریه را از ترس رژیم ترک کرده است. مها حسن از ترس جان فرار نکرد. او که در آن زمان نخستین رمان های خود را به چاپ رسانده بود، از این می ترسید که استقلال فکری خود را از دست بدهد. او تعریف می کند: «من دربارۀ سه موضوع می نوشتم که از محرمات بودند: سیاست، سکس و مذهب». این ها ممیزی را بلافاصله به کار انداختند. کتاب های او توقیف و «از لحاظ اخلاقی ننگین» خوانده شد.

«فساد فرهنگی»

کاری که از سانسور بر می آید البته بیش از محکوم کردن این یا آن کتاب است. سانسور ارعاب کننده است زیرا وجودش در همه جا محسوس است، می تواند هر آن ضربه را وارد کند و بر نویسنده و اثرش داغ ننگ بزند. علاوه بر این: معنی آن چیست که در سوریه همه جا پوسترهای پرزیدنت آویزان است و او در روی تابلوها، پوسترها و اعلان های بیشمار از آن بالا به پایین می نگرد و گویی همه چیز کشور را قالب تن او ساخته اند؟ این بدان معنی است که نویسندگان وقتی می خواهند چیزی بنویسند مواظب باشند که دست از پا خطا نکنند. سازش های بزرگ و کوچک، اقدامات احتیاطی و یا کلاً ساخت و پاخت با قدرت – برای مها حسن چنین رفتاری مظهر «فساد فرهنگی» است و نویسنده وظیفه دارد خود را از آن بری دارد.

اما این فشار، آنطور که نویسندۀ لبنانی علویه صبح در تکمیل این گفته می گوید، در جامعه مستتر است، در سنت ها و رسومی که شهروندان زندگی روزمرۀ خود را با آن تطبیق می دهند. در کشور او در درجۀ اول دو پدیدۀ آن جلوه گری می کند: مذهب و جنسیت. لبنان کشوری است با ساختار مذهبی. به گفتۀ این نویسنده این وضع بی نهایت خطرناک است، زیرا یک چنین نظامی شهروندان را بر آن می دارد تا تمام جهان بینی سیاسی خود را بر مبنای مذهب استوار کنند. به این ترتیب تا حد خطرناکی به حیطۀ نژادپرستی نزدیک می شوند – به نوعی نژادپرستی فرهنگی که از حیث ویرانگری با نژادپرستی مبتنی بر عوامل زیستی تفاوت چندانی ندارد. تفکر طبقاتی بین جنس ها و زنها که بی سر و صدا مقبول واقع شده، مانع تکوین یک جامعۀ آزاد است. به گفتۀ او فائق آمدن بر تفکر طبقاتی بسیار دشوار است، چه نه فقط افراد محافظه کار، بلکه حتی آنهایی که متجدد و مترقی هم به نظر می رسند – و آنهم نه فقط مردها، که حتی زن ها - به آن اعتقاد دارند. از مصر منصوره عزالدین و از تونس سهام بن سدرین آمده بودند.

سرانجام آنچه در دیدار در فرانکفورت جلب توجه می کرد دعوتی بود که از بسیاری از نویسندگان آلمانی به عمل آمده بود تا با اعراب بحث کنند – نویسندگانی چون توماس لهر و میشائل کُلبرگ که جهان عرب در آثار آنان نقشی مهم ایفا می کند.
کرستن کنیپ روزنامه نگار و منتقد ادبی است و در کلن زندگی می کند.

فریدون سامان :ترجمه
حق چاپ: انستیتوگوته اندیشه و هنر
ژوئن 2012

    Andishe va Honar بصورت صفحات الکترونیکی :

    Andishe va Honar بصورت صفحات الکترونیکی

    نسخه 97 “بازنمایی دموکراسی“ Fikrun را در تلفن همراه، BlackBerry یا خواننده الکترونیکی خود بخوانید!
    برو به بارگیری...

    Bestellen

    فرم درخواست

    اعضای سازمانی یا افرادی که ساکن مناطق ایبرو - آمریکایی زبان هستند و در بخش روزنامه نگاری یا فرهنگی فعال هستند می توانند به صورت رایگان عضویت دریافت کنند.
    به فرم درخواست...

    قنطره: گفتگو با جهان اسلام

    سياست، فرهنگ، جامعه: اطلاعات و بحث به آلمانی، عربی و انگلیسی

    زنيت آنلاين

    شرق در شبکه: نقادانه، ابتکاری و متعادل