Ostkreuz

Interview met Ute Mahler door Rory MacLean

Ute Mahler. Copyright Ute Mahler / OSTKREUZ
Ute Mahler. Copyright Ute Mahler / OSTKREUZ
In Oost-Duitsland was officiële fotografie propaganda. Foto’s die geen socialistische idealen verheerlijkten, werden niet geprint of vertoond. Het was tijdens de jaren van het communisme onmogelijk de waarheid te vertellen, zich duidelijk te uiten, wou je niet je loopbaan ruïneren of een verblijf in de gevangenis riskeren. Kunst was bijgevolg zeer belangrijk, het kon zowel de censoren trotseren, eerlijk en toch subversief zijn.

“Fotografie was in de voormalige DDR van groot belang en zeer invloedrijk”, vertelt Ute Mahler in het Berlijns kantoor van Ostkreuz, tegenwoordig het meest succesvolle fotografenagentschap van Duitsland. “Fotografische tentoonstellingen waren zeer populair, en de mensen kwamen omdat ze de waarheid in het beeld van een fotograaf konden lezen. Slechts een paar van de machthebbers waren daartoe in staat. Vond een ambtenaar eens iets, konden wij nog altijd argumenteren: “Ik begrijp het niet, dit beeld toont toch enkel dit en dat.” In die tijd werkte iedereen tussen de lijnen.”

Copyright Ute Mahler / OSTKREUZUte Mahler werd geboren in 1949. Haar vader was de meestermolenaar van het dorp en een bezield amateur-fotograaf. Hij nam kiekjes van familie, vrienden, dorpshuwelijken en feesten, maar maakte zelden afdrukken, hij bewaarde de negatieven in oude boeken. Als bijverdienste begon hij landbouwmachines voor een plaatselijke fabriek te fotograferen. Het werk was winstgevend, en hij waagde de sprong in het ongewisse en verhuisde de familie naar Lehnitz. In Oost-Berlijn begon hij helemaal opnieuw als reclamefotograaf, en maakte geënsceneerde, officiële opnames in hoogglans van maaidorsers, partijfunctionarissen en honderden dirigenten.

“Mijn vader werd zeer succesvol” vertelt Mahler. “Hij zei me steeds: “Ute, je bent een fotografe.” Ik heb die suggestie steeds van de hand gewezen. Ik wist dat ik in geen geval een officiële fotograaf kon zijn zoals hij. Ik wou de realiteit tonen en de waarheid zeggen. Maar ik wist niets van zijn geheim privé-werk.”

In 1974 studeerde Mahler af aan de Hochschule für Grafik und Buchkunst in Leipzig, en begon een freelance carrière. Ze verdiende haar onderhoud als modefotografe en werkte vaak voor Sibylle, een uiterst populair tijdschrift, dat om de twee maanden verscheen, de oplage van 200.000 exemplaren was telkens binnen de twee dagen uitverkocht. De strenge censuur had een effect op haar werk, zo fotografeerde ze bijvoorbeeld bij een mode-shoot een model op een bouwwerf, in een kooi uit kippengaas. De redacteur van het tijdschrift weigerde het portret te publiceren, gevraagd naar het waarom van zijn beslissing, antwoordde hij haar gewoon: “Je weet waarom. En ik weet waarom.”

Copyright Ute Mahler / OSTKREUZTegelijkertijd maakte Mahler werk van haar eigen beelden, waarin ze aangrijpende, ontroerende momenten uit het gewone leven vastlegde, beelden van “samenleven”, zich er goed van bewust zijnde, dat deze beelden misschien nooit zouden gepubliceerd worden.

„Het was destijds gemakkelijker om foto’s te nemen“, legt ze bescheiden uit. “De mensen hadden veel meer vertrouwen in fotografie.” Het was ook gemakkelijker omdat we iets hadden om tegen te strijden. Ik hield gewoon altijd mijn camera paraat, en wachtte, wachtte, wachtte.”

Mahlers grijze ogen fonkelen wanneer ze Ostzeit: Geschichten aus einem vergangenen Land (Verhalen uit een verdwenen land) doorbladert, uitgegeven door Ostkreuz en Hatje Cantz Verlag. Onder de opmerkelijke, onopgesmukte beelden – die over een periode van 30 jaar genomen werden door Ute Mahler, haar echtgenoot Werner Mahler en collega’s Sibylle Bergemann, Harald Hauswald en Maurice Weiss – is er een foto uit 1973 bij, die een jong koppel toont op hun huwelijksdag, in een slaapkamer onder het dak, versierd met Westerse producten: lege waspoederverpakkingen, handcrèmes, kousen en pakjes sigaretten.

„Voor mij is dat beeld tragisch“, zucht Mahler. “Het is het gouden kalf – deze adoratie van het consumentisme, een altaar van het westerse materialisme.”

Copyright Ute Mahler / OSTKREUZToen Mahlers reputatie groeide, kreeg ze in 1980 de toestemming de 1 mei parade in Oost-Berlijn te fotograferen. Vijf uur lang stond ze onder het podium en legde onthullende portretten vast van het Politbureau, de STASI en het algemene publiek. Opnieuw was haar duidelijk dat haar eerlijkste beelden nooit zouden tentoongesteld worden.

„Tegen midden 1980 had ik het gevoel in een vat te steken en rondjes te draaien, niets nieuws te doen. Professioneel had ik alles bereikt wat ik op dat moment bereiken kon zonder mezelf in gevaar te brengen. In de DDR konden individuen zich nauwelijks ontwikkelen. De regering bepaalde wat we mochten lezen, wat we mochten zien, wat we mochten beluisteren. Alles was zo lelijk, middelmatig en banaal.”

Na de val van de muur richtte Mahler samen met zes andere Oost-Duitse topfotografen Ostkreuz op, genoemd naar een Berlijns S-Bahnhof station. Het agentschap was gemodelleerd naar Magnum, de internationale coöperatie voor fotografie, die in handen is van de leden die 20% van hun inkomen aan de coöperatie afgeven, mede-eigenaar zijn en de verantwoordelijkheid gezamenlijk dragen.

„In 1990 veranderde alles. Alles was nieuw. Alles. We richtten Ostkreuz op als overlevingsstrategie en als middel om een groep van gelijkgezinde personen bijeen te brengen. In de begindagen hadden we er geen besef van hoe we een agentschap moesten leiden. We slaagden er zelfs niet eens in een vaste telefoonverbinding te verkrijgen. Dus kochten we in West-Berlijn een “mobiele” Siemens telefoon voor 7.000 DM (ongeveer 5.000 € naar huidige maatstaven). Dat was een fortuin, en de telefoon was te waardevol om op kantoor te laten liggen. Het toestel woog meer dan vijf kilo. Dus sleepten we het om de beurt ’s avonds mee naar huis. Het was de enige manier om met ons contact op te nemen.“

Over een periode van twee decennia groeide Ostkreuz en ontwikkelde zich tot het meest succesvolle agentschap van Duitsland, ondanks het feit dat het agentschap tegen het populisme en de commerciële eisen van de huidige tijd gekant was. Om de vijf jaar maakt het agentschap de balans op van zijn ontwikkeling met een nieuw boek en een tentoonstelling over de toestand van de natie, en onderzoekt fundamentele vragen over de betekenis van bakermat, identiteit, ouderdom en hoop. Mijplaal dit jaar is de expositie Deutschlandbilder (Beelden van Duitsland), die van 17 september tot 15 december zal ten toon gesteld worden in het Goethe-Institut Londen. Drie jaar geleden startte de groep ook de Ostkreuzschool voor fotografie, zodat de oprichters hun passie en ethos aan een nieuwe generatie kunnen doorgeven.

„We zagen – en zien – onszelf als documentaire fotografen, met een subjectieve benadering. Ik erken dat dit een contradictio in terminis is, maar wij zijn ervan overtuigd dat er geen objectiviteit bestaat. Elke fotograaf heeft zijn of haar individuele taal en benadering. Ons werk is nooit gekunsteld of geconstrueerd. We hebben geen illusies.”

Vandaag telt Ostkreuz 18 leden die variëren in leeftijd van midden twintig tot midden zestig.

„Ik weet niet hoeveel er uit het Oosten, en hoeveel er uit het Westen komen“, zegt Mahler met een lach. Dat is irrelevant. Van belang is, hoe we realiteit begrijpen en concipiëren.”

Mahlers meest recente werk is een boek in collaboratie, Die Stadt: Vom Werden und Vergehen (De stad: worden en vergaan), een zoektocht naar de essentie van de huidige stedelijke realiteiten. Voor hun bijdrage reisden zij en haar man in de vier windstreken van Europa - naar Reykjavik, Liverpool, Minsk en Florence – om de “Mona Lisa’s van de buitenwijken” te fotograferen, portretten van jonge vrouwen, die ze voor een half uur uit hun dagelijkse sleur haalden. De aanpak van de Mahlers gaf elke vrouw het gevoel “iets heel bijzonders” te zijn, en de daaruit ontstane reeks straalt een diepe sereniteit uit.

Copyright Ute Mahler / OSTKREUZ

Copyright Ute Mahler / OSTKREUZ

 

 

 

 

 

 

Ute Mahler is een warme, gepassioneerde en geduldige kunstenares, wier talent, vaardigheid en vastberadenheid haar beroepsmatige en ook persoonlijke vervulling gebracht hebben, en een opmerkelijk oeuvre gecreëerd hebben. Een van de misschien wel meest aangrijpende momenten van haar leven vond plaats na de dood van haar vader, toen ze zijn persoonlijke, officieuze foto’s ontdekte.

Verstopt in boeken, vergeten op zolder, waren honderden fotonegatieven. De spontane opnames van haar vader uit het Thüringen van de jaren 1950 werden in 2003 gepubliceerd in Ludwig Schirmer – Zu Hause. De foto’s doen denken aan het werk van Henri Cartier-Bresson, August Sander en Diane Arbus.

“Mijn vader had geen enkele opleiding genoten, maar had ongelooflijk veel talent”, zegt Mahler trots, terwijl ze de snapshots van een verloren tijdperk bekijkt. Dan schudt ze het hoofd. “Maar hij hechtte geen waarde aan deze eerlijke, authentieke beelden. Hij dacht dat zijn geënsceneerd reclamewerk van groter belang was.”

Rory MacLean
September 2010
Links over dit onderwerp

Dossier: Media Art in Germany

History, tendencies, names and institutions