Günther Schaefer

Interview met Günther Schaefer door Rory MacLean

Copyright Günther Schaefer
Copyright Günther Schaefer
Günther Schaefer with Rory MacLean
„De schilder moet niet alleen schilderen wat hij ziet“, schreef Caspar David Friedrich, de romantische Duitse landschapsschilder uit de negentiende eeuw, “maar ook, wat hij in zichzelf ziet. Ziet hij niets in zichzelf, dan verzuimt hij ook te schilderen wat hij voor zich ziet.” (“Der Maler soll nicht bloss malen, was er vor sich sieht sondern auch, was er in sich sieht. Sieht er also nichts in sich, so unterlasse er auch zu malen, was er vor sich sieht.“)

Onder de hete Berlijnse zon staat Günther Schaefer, 55, voor een helder wit, elf meter lang stuk van de Berlijnse Muur. Aan zijn voeten liggen penselen en verf. Zijn voorhoofd is gekreukeld met zorgelijke rimpels. “Ik heb geen idee hoe ik aan het herschilderen moet beginnen”, zegt hij, en staart op het lege betonnen canvas. Dan lacht hij luidop. “Maar dat heeft mij nog nooit tegengehouden. Ik ben een optimist.”

In de herfst nu twintig jaar geleden viel de Berlijnse Muur. Toen de Oost-Duitse militairen de verfoeilijke betonnen barrière begonnen af te breken, snelden graffitikunstenaars toe om de witte, oosterse kant van de muur op te eisen (de westerse kant was toegankelijk en al jaren met muurschilderingen bedekt). Een informele groep kunstenaars – waaronder Schaefer – kwam op de idee om van een mijl lange strook in de buurt van het Ostbahnhof een openluchtgalerij op te richten. Ze hielden de sloopteams op afstand en nodigden 110 kunstenaars uit 44 landen uit om de muur te beschilderen. Dit initiatief heeft voor veel van de meest duurzame beelden uit 1990 gezorgd: Dmitri Vrubels meer dan levensgrote schilderij van Sovjetleider Leonid Brezhnev die zijn Oost-Duitse tegenhanger Erich Honecker kust, Birgit Kinders iconische Trabant die de muur doorbreekt, en Schaefers eigen controversiële beeld, Vaterland.

Vaterland. Copyright Günther Schaefer

 

 

 

 

“Aanvankelijk waren we spontaan en nogal gedesorganiseerd”, bekent Schaefer. “We gingen ervan uit dat de galerij hooguit een jaar zou blijven bestaan.”

Maar de eerste en laatste vrij verkozen Oost-Duitse regering beschermde de East Side Gallery onder de monumentenzorg. De beschilderde muur werd een beschermd historisch monument.

“Veertig jaar lang was dit de grens van de hele wereld”, vertelt Schaefer. “Voor de mensen van Oost-Duitsland was het echt het einde van hun wereld.” Hij wijst naar een lange, drukbevaren straat die langs de muur loopt. “De Mühlenstraße was een „Protokollstrecke“, deel van de officiële route tussen het centrum van Oost-Berlijn en Schönefeld luchthaven. Honecker reed hier langs met Breznjev, met Gorbatsjov, dus de muur werd altijd in een onberispelijke staat gehouden. Hij zwoer dat het er 100 jaar lang zou blijven staan... maar dat was gelogen.” Schaefer lacht opnieuw, “Het was zo slecht gebouwd, dat het bijna net zo snel uit elkaar viel als Oost-Duitsland.”

De Berlijnse muur bestond uit vier meter hoge gewapende betonplaten. Door het weer en vervuiling erodeerde het cement dat de afzonderlijke segmenten met elkaar verbond. De stalen staven binnenin begonnen te corroderen en deden het omliggende beton barsten. Moderne souvenirjagers en graffitischilders brachten de galerij verdere schade toe met hun hamers en spuitbussen.

Vorig jaar kreeg de kunstenaarsgroep East Side Gallery geldmiddelen van de Duitse regering, de Berlijnse senaat en de loterij om de schilderijen in hun oude glorie te herstellen. Maar de renovatie werd een reconstructie. Om de muur te bewaren, moesten alle nog voorhanden kunstwerken met stoom verwijderd worden. Het geroeste metaal werd verzegeld, het beton vervangen, daarna wit geschilderd. Tenslotte werden de oorspronkelijke kunstenaars – inclusief Schaefer – uitgenodigd om hun deel van de muur opnieuw te beschilderen. Het voltooide werk wordt door een veiligheidspatrouille rond de klok bewaakt en, paradoxaal genoeg, door antigraffiti verf beschut. De hernieuwde East Side Gallery opent in november, en er zijn al plannen een informatie- en trainingscentrum op te richten als ontmoetingsplaats voor kunstenaars uit de hele wereld, om zich met de geschiedenis van verdeelde landen uiteen te zetten.

Met penseel in de hand staart Schaefer op de lege witte wand. Hij groeide op in West-Duitsland vlakbij de grens, zag Oost-Duitsers vluchten, en was diep geraakt door de verdeling van zijn land en volk. ’s Zondags begroette zijn eigen verdeelde familie elkaar van de kant van het Niemandsland, door witte spandoeken van speciale uitkijkplatforms te hangen. Schaefer studeerde boekdrukkunst in Frankfurt, vooraleer hij fotograaf werd en naar New York verhuisde. Door een gelukkig toeval was hij op 9 november 1989 in Berlijn. Hij legde de val van de muur in indrukwekkende zwart-wit beelden vast, en veranderde zijn leven.

1989. Copyright Günther Schaefer„Voor mij is fotografie – en vooral zwart-wit fotografie – een kunstvorm met het vermogen illusies te vernietigen”, zegt hij. “De fotograaf kiest er voor ofwel met zijn camera te liegen, ofwel de naakte waarheid aan het licht te brengen. Ik verkies de tweede optie.”

Hij besloot naar de stad te verhuizen, en hield zich de daaropvolgende twintig jaar bezig met het documenteren van de „geschiedenis met beelden, om iets te zeggen dat nog onder het zichtbare ligt.“ Hij publiceerde zijn beste foto’s in Berlin: Bilder aus zwei Jahrtausenden (Berlijn: beelden uit twee decennia) en organiseerde een reeks tentoonstellingen in New York, Moskou, Parijs, Beiroet en tal van andere hoofdsteden.

Maar het was zijn controversiële schilderij van de East Side Gallery dat voor het eerst de aandacht van het publiek trok. Vaterland combineert de Duitse en Israëlische vlaggen en is – in Schaefers woorden – „een symbool voor de vrede en een gedenkteken tegen om het even welke vorm van fanatisme“. Het schilderij verwijst tweevoudig naar 9 november: naar de “Reichskristallnacht” in 1938, toen de Nazi’s de Duitse synagogen aanvielen en minstens 25.000 joden oppakten, en de dag in 1989 toen de Muur viel. Sinds 1990 werd het schilderij wel 44 keer door vandalen ontsierd en door Schaefer telkens weer gerestaureerd. “Zolang fanatiekelingen schilderijen zoals het mijne vernietigen, zijn zulke schilderijen noodzakelijk”, benadrukt hij.

1989. Copyright Günther SchaeferSchaefer is geen romanticus. In tegenstelling tot Caspar David Friedrich schildert hij geen bedachtzame figuren, afgetekend tegen de nachtelijke hemel, morgennevel of gotische ruïnes. Maar zoals de meester van de romantische beweging probeert Schaefer een subjectief, emotioneel antwoord aan de wereld te brengen. Hij schildert en fotografeert wat hij ziet, alsook wat hij in zichzelf ziet. Ik sloeg hem gade toen hij naast de voormalige grens tussen twee werelden stond, in zichzelf keek, het penseel ter hand nam en Vaterland begon te (her)schilderen.

Rory MacLean
September 2009
Links over dit onderwerp

Dossier: Media Art in Germany

History, tendencies, names and institutions