Karen Schönwälder

Karen Schönwälder wenst vakoverkoepelend migratieonderzoek

Dr. Karen Schönwälder; Copyright: David AusserhoferDr. Karen Schönwälder; Copyright: David AusserhoferZe hecht er veel waarde aan om wetenschappelijke bevindingen en politieke posities van elkaar gescheiden te houden. Maar ze ziet zich niet als apolitieke wetenschapster. Zo kan ze bijvoorbeeld bewijzen, dat de vermeende trend onder migranten tot compartimentering en parallelmaatschappijen eenvoudigweg niet de werkelijkheid weergeeft.

Karen Schönwälder leidt sinds 2003 de “Werkplaats voor interculturele conflicten en maatschappelijke integratie” (AKI) aan het Wetenschapscentrum in Berlijn. De gepromoveerde wetenschapster is tegelijkertijd privaatdocente aan het Otto- Suhr- instituut van de Vrije Universiteit Berlijn. Zij werd in 1959 geboren en groeide in Cairo op, vooraleer haar familie weer naar Duitsland kwam. Ze heeft in Marburg politiek en geschiedenis gestudeerd en gepromoveerd, onderwees van 1992 tot 1997 aan de University of London, bekleedde van 2001 tot 2002 een gast- professorschap in Haïfa (Israël) en werkte in Bielefeld en Freiburg, vooraleer ze naar Berlijn kwam en de leiding van de werkplaats op zich nam.

Onderzoeken over de Duitse en Britse migratiegeschiedenis

“Ik heb een heel goed overzicht over de migratiegeschiedenis van Duitsland en Groot-Brittannië na de Tweede Wereldoorlog”, zegt ze. Dat was het uitgangspunt van haar huidig wetenschappelijk onderzoek: haar dissertatie over de Engelse en Duitse integratiepolitiek van de jaren ´50 tot de jaren ´70 is een “gewichtig” boek. 700 pagina´s over een hoofdstuk dat tenminste in Duitsland tot dan toe weinig was onderzocht.

“Ik kon bijvoorbeeld bewijzen dat vooral voor het publiek werd gedaan alsof men te doen had met “gastarbeiders” en niet met immigranten – terwijl reeds midden de jaren ´60 in de ministeries duidelijk gearticuleerd was, dat velen zouden blijven”, zegt ze. Een verdere bevinding van haar studie: in de beginjaren van de EWG (later de EU) had Duitsland grote interesse om zich, na de misdaden van het nationaalsocialisme en de Tweede Wereldoorlog, in de westerse gemeenschap te integreren. Daarvoor was het belangrijk om te tonen dat de Duitsers buitenlanders naar democratische normen behandelden. De overeenkomst over de aanwerving van Italiaanse arbeidskrachten in 1995 paste goed in dat beeld. Ook de aanwerving van Turkse arbeidskrachten had een buitenlandse politieke achtergrond: Turkije is NATO- partner, bijgevolg strategisch belangrijk en voor de Duitse economie een belangrijk exportland.

Wonen migranten enkel onder elkaar?

Waarom politici er lang moeite mee hadden om toe te geven, dat Duitsland een migrantenland is, is een vraag die illustreert wat wetenschapster Schönwälder interesseert: hoe ontwikkelt een politieke vraag zich? Hoe komen beslissingen tot stand? Hoe komt het dat een bepaald probleem op een dag op de voorgrond treedt? Voorbeeld vandaag: de stelling van de “parallelmaatschappijen” of de geschiedenis van de moslim- gevormde families, waarin vrouwen onderdrukt en alle dochters uitgehuwelijkt worden. “Feit is, dat de intussen obligatoire taalcursussen voor 65 procent door vrouwen gevolgd worden – de meesten van hen willen iets leren, ze willen deel uitmaken van de maatschappij.” Een onderzoek naar etnische “segregatie” toonde aan, dat er in Duitsland maar weinig kwartieren zijn, waarvan de leden van een bepaalde nationaliteit meer dan tien procent van de bevolking vormen, er kan dus nauwelijks van “etnische kolonies” worden gesproken. Daar waar migranten een groter bevolkingsaandeel vertegenwoordigen, kan men vaststellen, dat ze uit meerdere herkomstlanden stammen. Er zijn in Europa duidelijk geen structuren die te vergelijken zijn met de ruimtelijke scheiding van “zwarte” en “witte” woonkwartieren in de USA, zo Schönwalders´ bevinding.

Wie bepaalt de thema´s?

“Politiek handelt naar andere maatstaven dan de wetenschap.” Wetenschap moet ingrijpen op sociaal relevante en openbaar besproken onderwerpen, antwoorden bieden, maar vraagstellingen en antwoorden niet door politieke debatten en behoeftes laten dicteren. In de politiek spelen kiezerstemmen een rol, de strijd om meerderheden, buitenlandse politieke overwegingen, door de media gecreëerde stemmingen.

“Wij doen hier in het Wetenschapscentrum aan basisonderzoek, dus hebben wij een zekere afstand nodig. Tot de AKI horen onder andere sociologen en psychologen, die een totaal andere wetenschappelijke achtergrond hebben. Voor de toekomst wenst Karen Schönwälder echter nog meer arbeid die de vakgebieden overschrijdt. “Wetenschap is in het algemeen in disciplines verdeeld, terwijl zinvol migratieonderzoek het best interdisciplinair gebeurt, samen met etnologie, politieke wetenschappen, hedendaagse geschiedenis, bevolkingswetenschap en stedenonderzoek, en andere onderzoeksrichtingen.

De afstand tot het dagelijks leven betekent niet dat de bevindingen ook niet voor de beslissingsmaker nuttig kunnen zijn. In tegendeel – de arbeidsplaats voor interculture conflicten en sociale integratie wil een aanspreekpartner zijn voor politieke spelers en journalisten. Ook wetenschappelijke bevindingen aan een breder publiek verspreiden, is voor Karen Schönwälder een kernaangelegenheid; “Waar mogelijk in algemeen verstandelijk Duits schrijven, hoort daar ook bij.” Verder is de AKI met haar onderzoeksconclusies een voorbeeld van hoe onderzoeksbevindingen gebundeld voorgelegd kunnen worden en zo ook voor een niet gespecialiseerd publiek toegankelijk kunnen worden gemaakt.

Volker Thomas
is freelance journalist in Bonn en Berlijn, en runt in Berlijn een agentschap voor tekst en vormgeving

Copyright: Goethe-Institut e. V., Online-Redaktion
januari 2008
Links over dit onderwerp

Duitsland denkt

Deutschland denkt
Duitse wetenschappers zijn er volop, maar hoe vind je nu precies de wetenschappelijke experts, die bij een actueel project nodig zijn?