de Duitse afkeer voor risico’s

Hevige sneeuwval, huilende sneeuwstormen, bevroren wegen: de witte terreur van de winter slaagt erin de nationale zwaktes en verborgen sterke kanten van een land aan het licht te brengen.

In Groot-Brittannië demonstreert al een zacht dwarrelende sneeuw het absolute onvermogen van de nationale verkeerinfrastructuur met onverwachte gebeurtenissen om te gaan. Treinen komen in de Eurotunnel stil te staan, luchthavens veranderen in chaotische samenkomsten van boze, gestrande, ongewassen passagiers. De legendarische stijve bovenlip van de Brit trilt in de kou. In de VS, waar men vaak veel strenger winterweer kent dan in Europa, ploeteren mensen urenlang om toch maar trots op kantoor te kunnen verschijnen: sneeuw brengt de oude pioniersgeest te voorschijn. Er zijn maatschappijen die geleerd hebben met plotse sneeuwval om te gaan, zich er intelligent op voor bereiden. Wanneer de aankomstpanelen vol staan met geannuleerde vluchten, dan kan je er van op aan dat vluchten vanuit Moskou (en Zwitserland) hun bestemming toch zullen bereiken.

De sociale behoefte aan angst

Maar in Duitsland, oh ja, in Duitsland lokken sneeuwstormen een kringloop van paniek uit, koortsachtige planning voor noodgevallen, een gevoel van anticlimax, en uiteindelijk wederzijdse beschuldiging. Odo Marquard, de filosoof uit Gießen, schreef twintig jaar geleden over de „angstdynamiek”, de maatschappelijke behoefte aan angst. En over het uitvinden van een bedreiging, wanneer er geen echte dreiging bestaat. In Duitsland gaat het dan normaalgezien om epidemieën, van de gekkekoeienziekte, via de vogelgriep, tot de huidige Mexicaanse griep. Een medisch probleem wordt geïdentificeerd en statistisch op internationale schaal geprojecteerd. De sensatiepers gaat gretig in op het worstcase scenario, omdat het kranten verkoopt en het aantal internet clicks doet stijgen, meer dan eender welke andere emotie. Duitslands reusachtige planningmachine schiet in gang, er worden crisisteams gevormd, geneesmiddelen worden massaal besteld, speciale quarantaine eenheden worden ingericht.

En uiteindelijk gebeurt er niet veel.

Dat wordt dan weer als bewijs gebruikt dat de voorzorgsmaatregelen functioneren, net zoals medicijnmannen toverspreuken reciteren om slechte geesten af te weren. Niemand vraagt zich ernstig af of die vermeende dreiging misschien niet al bij voorbaat overdreven was.

De as van pessimisme

Hetzelfde gebeurt wanneer in Duitsland het seizoen van sneeuwstormen van start gaat. Een as van pessimisme tussen plannenmakers en krantenkopschrijvers voorspelt “sneeuwchaos” voorafgaand aan elke storm, dit wordt dan ofwel bewaarheid – omdat de Duitsers prompt naar buiten snellen om in de supermarkt levensmiddelvoorraden voor vier dagen in te kopen – of blijkt vals te zijn, in dit geval verspreidt zich een vaag gevoel van misnoegen over het land.

In ieder geval geldt vallende sneeuw als een moment waarop elke Duitser zijn plicht moet doen om de crisis tot een minimum te beperken. De wetgeving is hierover heel duidelijk. Iedereen is ervoor verantwoordelijk dat de sneeuw op het voetpad voor zijn huis voor zeven uur ’s morgens geruimd wordt, en het tot acht uur ’s avonds vrij van sneeuw gehouden wordt. Er moet voor een ijsvrij pad van minstens een meter gezorgd worden. Om het ijs te smelten, dient de bewoner zout of zand op het voetbad te strooien (er bestaat hiervoor zelfs een Duits woord: “streupflichtig”), de exacte hoeveelheid wordt vastgelegd door de plaatselijke overheden.

De onuitgesproken veronderstelling van deze regelgeving, deze microplanning, is dat de bewoner 13 uur per dag uit het raam moet kijken, omdat elke nieuwe sneeuwval, elke temperatuurschommeling onmiddellijke actie vordert. Deze maatregelen dragen eerder tot de chaos bij, in plaats van ze te verminderen. Mensen geven er de voorkeur aan thuis te blijven, in plaats van het risico te lopen door een voorbijganger, die op het ijs voor hun huisdeur uitglijdt, vervolgd of aangeklaagd te worden. Deze winter was er zelfs een officiële aanbeveling van de Duitse “Mieterbund” (Vereniging van huurders): “Verlaat het huis niet, indien u niet verzekerd bent.” Ben je te ziek om sneeuw te scheppen of te arm om iemand anders ervoor te betalen, kan je natuurlijk bij de plaatselijke overheden een vrijstelling bekomen. Dit vereist volledige documentatie, inclusief medische attesten en bewijs van inkomen.

Het Europese land met de meeste verzekeringen

“Ha! Duitse Ordnung”, riep een gefrustreerde collega uit, die een gepensioneerde buurman gevraagd had het pad voor zijn huis een paar uur in het oog te houden. Hij had het natuurlijk over de vermeende Duitse liefde voor orde. Het probleem kent echter een andere oorzaak: namelijk de Duitse aversie voor het nemen van risico’s. Duitsland is het zwaarst verzekerde land in Europa. De Duitsers verzekeren zich tegen diefstal, waterschade, vandalisme, rechtsvervolging en onopzettelijke schade veroorzaakt in vreemde huishoudens. Natuurlijk hebben ook andere maatschappijen dergelijke veiligheidssystemen. Maar geen enkel ander land omarmt het systeem zo enthousiast als Duitsland. Een postbode die over een losse straatsteen struikelt terwijl hij een brief aflevert? Een duidelijk geval van wettelijke aansprakelijkheid van de huiseigenaar – voor de schade aan zijn broek, medische behandeling, verlies van inkomen en mogelijke psychologische gevolgschaden. De WA-verzekering neemt de kosten op zich. Misschien wil je de aanklacht wel aanvechten – geen probleem, zowel jijzelf als de postbode hebben een rechtsbijstandverzekering. Geen wonder dat de Duitse rechtbanken zo belast zijn. En geen wonder dat 245.000 Duitsers in het verzekeringswezen werkzaam zijn.

Sneeuw is een geschenk uit de hemel voor verzekeringsondernemingen. Dat verklaart ten dele de hoge emoties wanneer het om sneeuwruiming gaat. Deze winter deed een 66-jarige huisbaas, uit angst voor aangifte van een voorbijganger, zijn beklag dat zijn 41-jarige huurder het ijs niet grondig genoeg verwijderd had voor zeven uur ’s morgens. De huurder, uitgeput door de arbeid, verloor zijn zelfbeheersing en gaf de verhuurder een klap. De beide echtgenotes mengden zich in het handgemeen en alle vier belandden uiteindelijk in het ziekenhuis. Er zijn eindeloze ruzies, niet allemaal zo gewelddadig als het conflict in Nürnberg, maar meestal resulterend in scherpe woorden tussen buren en een afspraak voor de rechtbank. Orthopedische specialisten hunnerzijds geven adviezen over de juiste mannier om sneeuw te scheppen: het kan de wervelkolom schaden, blijkbaar, en tot een rughernia leiden. Het is een gevaarlijke aangelegenheid!

Ik kan niet wachten tot de lente, wanneer de waterleidingen barsten, ijspegels dreigend van de daken vallen en de gezwollen rivieren kelders overstromen. En – niet te vergeten – de eerste krokus bloeit.