Het kaartspel skaat

18, 20 … weg – Het kaartspel skaat word 200 jaar

Normaalgezien zijn de stamgasten in mijn stamcafé nooit stil. Ze lachen graag daverend over de meest verschrikkelijke grapjes, en kletsen en grappen, zelfs dan, wanneer ze de televisiezending van een belangrijke voetbalmatch in de niet-rokers ruimte volgen. Maar wanneer ze op maandag samenkomen voor het skaatspel, kun je een speld horen vallen.

„Grand“, Copyright:www.pixelio.de/Foto: Christine Braun 

Niet alleen daarom moeten we dankbaar zijn dat het Duitse nationale kaartspel in 2010 zijn 200ste verjaardig viert. Het spel is op een geheel andere wijze verbonden met de geschiedenis van het land als bij zijn concurrenten poker en bridge het geval is. De regels mogen voor buitenlanders dan wel onbegrijpelijk lijken, na enkele uren stille observatie heb je doorgaans zoveel afgeleerd, dat het ten minste volstaat voor een verliesgevend spel. Drie spelers (twee tegen een), 32 kaarten, elke speler krijgt tien kaarten (twee daarvan worden bedekt neergelegd), tien slagen. Ik ga niet proberen om de regels uit te leggen. Enkel dit – bij dit spel moet je vooral een goed geheugen hebben, en ook kunnen tellen, logisch nadenken en je meespelers kunnen oorgronden. Geluk is hierbij van ondergeschikt belang.

De voorzitter van de skaatunie in Stuttgart, Hans Schedler, zegt, dat hem niets meer ergert, dan een speler die uitroept: "Ik had verschrikkelijke kaarten!" Verlies je bij skaat, dan heb je de schuld alleen bij jezelf te zoeken. "Een goede speler zeurt niet over zijn fouten, hij leert eruit." Feit is, dat je je moet kunnen concentreren. Daarom zijn skaatspelers bij kroegeigenaars niet bijzonder populair – het spel staat in de weg van rijkelijke bierconsumptie. 

Duitsland zonder skaat is onvoorstelbaar              

The late Federal President Johannes Rau playing Skat, 2002, Copyright: Presse- und Informationsamt der BundesregierungMaar ze moeten zich er bij neerleggen, want Duitsland zonder skaat is echt onvoorstelbaar. Daarom beginnen politici er ook mee, wanneer ze hun nabijheid tot het volk willen demonstreren. Oud-bondskanselier Gerhard Schröder verschuilt zich in de zomervakantie op Borkum, een eiland in de Noordzee, en gezien er daar een gebrek aan entertainment is, speelt hij skaat in de eilandbar en verliest daarbij altijd, zoals hij zelf toegeeft. De overleden bondspresident Johannes Rau was een succesvolle speler, net zoals de gewezen voorzitter van de linkse partij, Oskar Lafontaine. De nobelprijswinnaar voor literatuur, Günter Grass, speelt met sociaal-democratische medestanders en maakte een toespeling op het spel in zijn roman Die Blechtrommel (De blikken trommel). Dat toont dat skaat een spel is voor politieke koppen. Toch kun je je bondskanselier Angela Merkel moeilijk voorstellen bij een ronde skaat. Skaat was van meet af aan een mannenaangelegenheid en is dat, ondanks ongeveer een miljoen speelsters (uit 20 miljoen spelers in heel Duitsland) ook gebleven. Een vriend, een bankier rond de veertig, bekende me dat skaat van hem een man gemaakt heeft. Daarmee bedoelde hij dat het spel hem geleerd heeft nederlagen te aanvaarden en door te gaan.

Italiaanse wortels       

Schwerdter cards 1790–1885, Copyright: Gerd Matthes

Skaat is oorspronkelijk afkomstig uit Italië. Volgens de overlevering werd de basisidee door een koetsier vanuit het Zuiden naar Duitsland gebracht, die het spel met zijn collega´s in Piemont gespeeld heeft. Skaat is afgeleid van het Italiaanse woord "scartare” (afleggen) en "scatola" (doosje). Het is een verdere ontwikkeling van tarot en het oude kaartspel "Schafkopf" (schaapskop). Het spel kreeg voor het eerst in 1810 in de stad Altenburg in Thüringen een vaste, of beter gezegd, Duitse vorm.

De slimste koppen van de stad zetten sich samen aan tafel en ontwikkelden het spel – vwo leraar Johann Friedrich Hempel, arts in staatsdienst Hans Carl Leopold Schuderoff, notaris Friedrich Hempel en de hertogelijke regeringsambtenaar Hans Karl Leopold von der Gabelentz. Af en toe voegde zich uitgever Friedrich Brockhaus erbij (diens lexica vandaag nog Duitse standaardwerken zijn). Waarom zij zoveel tijd hadden, wordt in het midden gelaten. Vanuit Altenburg verspreidde het spel zich naar de universitaire steden en werd een populair tijdverdrijf onder de studenten. Destijds leefde Duitsland onder Napoleons hegemonie en bleef tot aan de stichting van het Duitse rijk in 1871 een maatschappij van hertogdommen en vorstendommen.  

Een vrijwel klasseloos spel

Tijdens die eerste jaren werd skaat in het zuiden, noorden en oosten van de verdeelde natie op verschillende manieren gespeeld. Maar het had zich al als bijna klasseloos spel gevestigd, en het was niet ongewoon om handwerkers te zien spelen met apothekers en artsen. Dat was niet onomstreden. Filosoof Arthur Schopenhauer riep het spel uit tot "bankroet aan alle gedachten". Richard Strauss daarentegen was zo ingenomen met het spel, dat hij het oppikte in zijn opera Intermezzo.
Erfurt, Skat players in the park, 1967, Copyright: Bundesarchiv/Foto: Dieter Demme

Nadat Bismarck Duitsland verenigd had, moest ook skaat geünificeerd worden. Vanaf 1886 legden nationale skaatcongressen (een volstrekt serieuze aangelegenheid) de regels vast. Moest men opbieden op basis van kleuren of cijfers? Skaat werd een symbool van de jonge natie. Aan de kampvuren voor de Slag van Sedan (1870) konden de Beierse en Thuringse soldaten het zelfs niet eens worden over de regels. Tegen de Eerste Wereldoorlog had skaat zich – afgaand op Erich Maria Remarques Im Westen nichts Neues (In het westen niets nieuws) tot een welkome afwisseling in de loopgraven ontwikkeld.

Een van de verborgen kanalen van de Duitse eenheid

De 11de en 12de skaatcongressen van 1927 en 1928 legden de regelgeving uiteindelijk vast. Het spel werd echter algauw door de Duitse geschiedenis ingehaald en overschaduwd. Vanaf 1937 werd het skaatspel voor joden verboden, en de volgende generatie soldaten schudde kaarten voor de veldslag. In het gesplitste naoorlogse Duitsland bestonden er twee skaatversies – een in het oosten en een in het westen. De communisten in het oosten van het land verboden skaatverenigingen gedurende lange tijd, uit angst dat ze zich konden ontwikkelen tot centra die vijandelijk gezind waren jegens de staat. Drie spelers die elkaar kenden en vertrouwden, konden vrij zeker zijn, dat er geen stasi-spion ingeslopen was.
Card game „Hurra Deutschland“, Copyright: Spielkartenfabrik Altenburg GmbH 

In de loop der jaren ontspanden de communistische machhebbers zich echter, en permitteerden Attenburg om zijn aak als regulierende en scheidsrechterlijke instantie bij wereldwijde skaat-geschillen weer na te komen. Dat effende het pad voor een geheime informatieuitwisseling tussen skaatliefhebbers in het oosten en westen, een van de verborgen kanalen van de Duitse eenheid.

Daarom heeft skaat overleefd en geniet ook in het huidige tijdperk van online poker en videospelletjes een grote populariteit. Kurt Tucholsky, de briljante satiricus uit de jaren 1920, had al bemerkt dat skaat deel geworden was van het Duitse nationale systeem. "Wanneer de Duitser zich echt behaaglijk voelt, dan begint hij niet te zingen. Dan speelt hij skaat." Zoals gewoonlijk heeft hij het bij het rechte eind.

Roger Boyes


Copyright: Goethe-Institut e. V., Online-Redaktion
December 2010

Links over dit onderwerp

Weblog: Rory’s Berlin-Blog

Rory MacLean Weblog
Settling in Berlin: Travelwriter Rory MacLean gives an amusing and insightful account of his new home.

Weblog: „Meet in Finland“

Onder „Meet in Finland“ kunt u lezen wat schrijvers en kunstenaars, die op uitnodiging van het Goethe-Institut een langere tijd in Finland doorbrengen, daar beleven.