In memoriam Günter Grass „Oh, Mister Grass!“

Strijdbare stem: Günter Grass tijdens een evenement van het Goethe-Institut in Gdansk
Strijdbare stem: Günter Grass tijdens een evenement van het Goethe-Institut in Gdansk | Foto: Martin Wälde

Günter Grass is overleden. Duitsland rouwt om een van zijn belangrijkste schrijvers. Grass en het Goethe-Institut waren al heel lang innig met elkaar bevriend. “Hij was overtuigd van de kracht van literatuur,” zo herinnert zich Klaus-Dieter Lehmann, voorzitter van het Goethe-Institut.

Zo goed als geen enkele andere Duitse kunstenaar stond het Goethe-Institut zo nabij als Günter Grass. Als recalcitrante, strijdbare en omstreden spreker heeft de auteur met zijn proza, poëzie en zijn tekeningen decennialang in talloze landen de deuren geopend voor het Goethe-Institut. Hij stond steeds in de spotlights en trok overal volle zalen.

“Voor mij was Günter Grass een formidabele gesprekpartner, die mij evenwel ook tot het uiterste dreef,” zo herinnert Klaus-Dieter Lehmann, voorzitter van het Goethe-Institut, zich de schrijver. Bovendien heeft hij nooit gevonden dat het succes de latere Nobelprijswinnaar naar het hoofd was gestegen. “Grass heeft altijd op mijn uitnodigingen voor lezingen, debatten en voordrachten willen ingaan. Hij was overtuigd van de kracht van literatuur.”

Ook Johannes Ebert, secretaris-generaal van het Goethe-Institut, laat zich heel lovend uit over de auteur: “Met Günter Grass ontvalt ons een van de meest bepalende Duitse schrijvers van de naoorlogse periode. Het Goethe-Institut verliest zo ook een goede vriend. Vele medewerkers beleefden samen met hem heel bijzondere, persoonlijke momenten,” aldus Ebert. “Vele decennia lang is Grass gewoonweg een van de belangrijkste Duitse stemmen in de wereld geweest, ook en precies omdat zijn relatie met Duitsland nooit vrij van spanningen bleef. Naast zijn wonderbaarlijk literair werk heeft hij vaak een aanzienlijke bijdrage geleverd tot het maatschappelijk en politiek debat. We moeten Grass uitermate dankbaar zijn: na de Tweede Wereldoorlog is het voor een stuk zijn verdienste geweest dat het vertrouwen in Duitsland mondiaal kon hersteld worden. En daarbij stelde hij zich in de beste betekenis van het woord strijdbaar op.”

“Ook in een andere kwestie stond Grass schouder aan schouder met het Goethe-Institut,” gaat Lehmann verder. “Hij was een overtuigend en overtuigd pleitbezorger van vertalers. Hij zag in hoe zij als bruggenbouwers en wegbereiders een centrale rol speelden in het wederzijds bekendmaken van de wereldliteratuur en ondersteunde en bepleitte hun belangen.” Zo was Grass gedurende vele jaren beschermheer van de auteurs- en vertalersprijs “Die Brücke”, die Lehmann en Grass samen in het leven hadden geroepen.

Klaus-Dieter Lehmann koestert evenwel ook heel persoonlijke herinneringen aan de auteur – als lezer en als gids. “De blikken trommel is voor mij persoonlijk een van de boeken die mij het meest ingrijpend hebben vormgegeven en die ik ook in verschillende fasen van mijn leven steeds weer opnieuw heb gelezen.” Hem is echter voornamelijk een dag in 1999 bijgebleven: “In Stockholm, waar hij de Nobelprijs voor Literatuur in ontvangst had genomen, heb ik gezien wat voor levensvreugde hij uitstraalde. Met zijn grote groep familieleden en vrienden – tot wie ik mij mocht rekenen – heeft hij daar de hele nacht door gefeest. Maar bovendien heeft hij de dag erop ook een leesmarathon doorstaan, die hem niet alleen omwille van zijn standvastigheid enorme sympathie heeft opgeleverd.”

Een van de medewerkers van het Goethe-Institut die Günter Grass de laatste jaren het vaakst hebben ontmoet, is Martin Wälde, momenteel directeur van het kantoor in Mumbai. “Ik heb Günter Grass op drie grote evenementen uitgenodigd,” weet Wälde ons te vertellen. Zo was er de grote viering voor Grass in zijn thuisstad Gdansk, in 2007 naar aanleiding van zijn 80e verjaardag. “Wij hebben hem toen gevraagd voor een podiumdiscussie in Gdansk samen met het Goethe-Institut, waaraan ook Lech Walesa en Richard von Weizsäcker deelnamen. Het gesprek had een bijzondere betekenis, omdat Grass het jaar daarvoor in zijn autobiografie had toegegeven, als jonge man lid te zijn geweest van de SS. Internationaal had dit nieuws heel wat verontwaardiging veroorzaakt. Grass, het “morele geweten” van Duitsland, de strijdbare dichter en onruststoker, had zijn lidmaatschap van de SS tientallen jaren lang verzwegen.” Walesa heeft toen zelfs geëist dat zijn titel als ereburger van Gdansk zou worden afgenomen. “In 2007 hebben beide heren in Gdansk de plooien min of meer kunnen gladstrijken. Grass had zich per slot van rekening als vrijwel geen andere Duitse intellectueel ingezet voor de verzoening met Polen.”

Ruim 50 jaar lang heeft Günter Grass met het Goethe-Institut de wereld rondgetrokken. Deze ervaringen in het buitenland hebben hem vooral als jonge schrijver positief beïnvloed. “Ze hebben mij de kans geboden om aan dat zo Duitse Duitsland te ontkomen,” vertelde hij in een interview ter gelegenheid van de 60e verjaardag van het Goethe-Institut. Eén keer, in de jaren 70, is zo’n reis met het Goethe-Institut zelfs rechtstreeks in zijn werk doorgedrongen: “Toen ik aankwam in Calcutta en met de sloppenwijken en de ellende geconfronteerd werd, maar tegelijk ook de Bengaalse beschaving en het bruisende leven leerde kennen, kon ik eerst niet meer schrijven,” zo vertelt Grass. “Ik ben dan aanvankelijk aan het tekenen geslagen. Via mijn tekeningen ben ik vervolgens in dagboekvorm beginnen schrijven, en dat heeft op zijn beurt tot een langer gedicht over Calcutta geleid. Op basis van deze drie elementen – dagboeknotities, gedicht en tekeningen – heb ik het boek Tongen van schaamte geschreven.”

Martin Wälde, collega bij het Goethe-Institut, herinnert zich hoe Grass vele jaren later, in januari 2005, weer naar Calcutta kwam. Die twee weken in de metropool hadden “bijna de allure gehad van een staatsbezoek onder politiebegeleiding”. “Grass was in de culturele uitwisseling met India veruit de belangrijkste auteur en intellectueel. Vrijwel iedereen kende hem daar, vooral dan in Bengalen.” Zelfs de riksjabestuurders in de straten van Calcutta erkenden de gast uit Duitsland onmiddellijk: “Oh, Mister Grass!”

De decennialange vriendschap tussen Grass en het Goethe-Institut berustte vooral op wederzijds respect. Toen Grass vier jaar geleden werd gevraagd wat hij het Goethe-Institut voor zijn 60e verjaardag toewenste, antwoordde hij: “Het grote publiek en de huidige regering moeten erkennen dat de realisaties van het Goethe-Institut tot de mooiste verworvenheden van de Duitse Bondsrepubliek behoren.”