Wim Wenders’ “Pina”
Een aandenken aan Pina Bausch

„Pina“, Aleš Čuček
„Pina“, Aleš Čuček | © NEUE ROAD MOVIES GmbH, Foto: Donata Wenders

Wim Wenders draaide een filmisch aandenken aan danschoreografe Pina Bausch en een eerbetoon aan haar stad, Wuppertal. Een succesverhaal.

Ze zien eruit als een koppel dat bezwijkt voor de charme van een poppenkast. Dominique Mercy en Malou Airaudo buigen zich over het model van de podia in Wuppertal, waar de dingen tot leven komen. De camera zoomt uit, het podiumgebeuren vult het witte doek. Mercy is artistiek leider van het Tanztheater Wuppertal, Airaudo doceert dans aan de muziek- en kunsthogeschool Folkwang. Beide maakten deel uit van het gezelschap dat Pina Bausch in 1973 samenstelde op uitnodiging van de toenmalige, vooruitstrevende intendant Arno Wüstenhöfer. Mercy en Airaudo hielpen dus mee aan het tot stand komen van het mythische aura dat het Tanztheater en zijn leidster omgeeft.

Andere scène. Mannen en vrouwen trekken in ganzenpas door een steenstort. Ze dansen een polonaise, zoals Pina Bausch die in haar voorstellingen met nimmer aflatende fantasie opvoerde. Deze herinnert aan de enige film die Pina Bausch ooit met haar gezelschap in de winterse velden en bossen van Wuppertal draaide: Die Klage der Kaiserin (Het klagen van de keizerin, 1989). De dansers dragen haar karakteristieke sardonische glimlach en toch is de polonaise ook een dodendans. Een voor een zullen ze in de film aan het woord komen. Ze zullen spreken over Pina Bausch en hoe ze haar hebben meegemaakt. Hoe verder de film vordert, hoe meer het gaat klinken als een veelstemmig voorwoord voor een hagiografie.

“Pina” zonder Pina

Wat doet een filmmaker als zijn protagoniste sterft? Wellicht wist ook Wim Wenders het even niet meer, toen Pina Bausch op 30 juni 2009 plots overleed, amper vijf dagen nadat de artsen kanker bij haar hadden vastgesteld. Toch draaien, hoewel ze de film eigenlijk samen wilden maken? Wim Wenders noemde de film Pina en zette zijn centrale personage in het irrealis. Pina in een interviewfragment, het is thans een onwerkelijk beeld, dat de dansers – hun hoofden van achteren gefilmd – bekijken als in een bioscoopzaal.

De film in de film, het theater in het theater: het is een middel tot vervreemding, waarvan Wenders zich bedient. De belangrijkste techniek om grote delen van het gebeuren als het ware in een virtuele wereld weer te geven, is het jongste technische hoogstandje: 3D. Wenders was de eerste filmmaker die deze techniek op een artistieke manier en niet in een actiefilm gebruikte. Hij werd er in 2011 voor bekroond met de Duitse Prijs voor de Documentaire Film en de Duitse Filmprijs in de categorie Beste Documentaire.

Universeel grijpbaar dankzij 3D

Dans eindelijk driedimensionaal in de bioscoop brengen, leek een belangrijke mijlpaal. Tot dan was er immers geen afdoende oplossing voor de problemen om dans in film weer te geven. Nu eens bevond de subjectieve camera zich te midden van het gebeuren en was van de choreografie niets meer te zien, dan weer bleef de camera op een afstand en zag je niet meer dan een hoop krioelende mieren.

De critici waren lovend. De filmrecensent van de Frankfurter Allgemeine Zeitung was zelfs van oordeel dat Wim Wenders dankzij 3D zichzelf opnieuw had uitgevonden. De zuivere dansrecensenten die over Pina schreven, waren in de minderheid en waren verrast dat het hier niet om een zuivere 1:1 weergave van Bausch’ creaties of een portret van haar als persoon ging. Heel wat mensen die met het werk van Pina Bausch vertrouwd zijn, toonden zich ontgoocheld. “Dat is Pina toch niet!” protesteerde cultuurjournaliste en cineaste Anne Linsel, die met Pina Bausch heeft samengewerkt en zelf twee films met haar maakte.

Ze heeft gelijk. De film is Wim Wenders. Hij probeert niet om het leven van Pina Bausch chronologisch na te vertellen en haar werk te documenteren of te analyseren. Dat deed Klaus Wildenhahn al met zijn documentaire Was tun Pina Bausch und ihre Tänzer in Wuppertal? (Wat doen Pina Bausch en haar dansers in Wuppertal?) uit 1982. Het ging Wenders er ook niet om nog iets vast te leggen van de sfeer die er heerste tijdens de repetities en opvoeringen toen Bausch nog leefde. Daarin was Chantal Akerman al geslaagd in 1983 met het – tot op vandaag ongeëvenaarde - Un jour Pina a demandé (Op een dag vroeg Pina).

Necrologie

Trailer: Pina – Dans, dans, anders zijn we verloren

Wim Wenders draaide een necrologie van een vrouw wier genialiteit hij bewonderde, en veranderde haar, zoals hij jaren geleden al deed in Der Himmel über Berlin (De hemel boven Berlijn), in een engel. Tegen het einde van de twee uur durende film ziet men Pina Bausch een solo dansen, en aan het einde daarvan lijkt ze van ver te wenken. 3D lijkt haar uit de ruimte te heffen en in een diep zwart niemandsland te plaatsen: daar, waar nu eigenlijk ook haar dansen zich afspelen, weg van het theater en de dagelijkse uitvoering. Het begin van Pina duwt de kijker al meteen in die vreemde werkelijkheid. Het is het begin van haar versie van Stravinsky’s Le Sacre du printemps. De toeschouwer waant zich geraakt door een stuk stof, dat hem van vlakbij komt toegewaaid. Hij stampvoet met de dansers in een artificieel dodenrijk, in het koude niets, waarin de dansers heel dichtbij en toch onaanraakbaar ver dansen voor hun leven. Het rode kleed dat de danseres aantrekt om in de rol van het slachtoffer te stappen, werkt aanvankelijk als een glanzend kunstobject dat op de grond ligt. Wenders gebruikt 3D om dit stuk van archaïsche oerkracht echt een nieuwe, zuiver onstoffelijke dimensie te geven.

In contrast met het adembenemende artefact staan de scènes waarin de dansers te zien zijn in de straten van Wuppertal. Hun stemmen zijn echter off-screen, om ook hier te vermijden dat het geheel té natuurgetrouw zou overkomen. De liefdesverklaring aan Wuppertal, die Wim Wenders met Pina, aanknopend bij zijn Alice in den Städten (Alice in de Stad) uit 1974, draaide, heeft geen fictieve personages meer nodig. Helena Pikon danst nu echt Pina Bausch’ rol in Café Müller, een rol die ze 15 jaar lang, schijnbaar tevergeefs, heeft ingestudeerd. Samen met de anderen is ze verantwoordelijk voor Pina’s nalatenschap en vervult ze haar opdracht, zoals de ondertitel van de film aangeeft: Dans, dans, anders zijn we verloren.