Elektronische Muziek 2017 Moeilijke tijden en vrije geluiden

Errorsmith
Foto (Ausschnitt): © Camille Blake

Tropical Drums, Berlijns hedonisme en woorden die oproepen tot verzet: de elektronische muziek in Duitsland bleek ook in 2017 aangenaam rijk geschakeerd – en de community toonde zich politiek bewust en maatschappelijk geëngageerd. Een terugblik op het voorbije jaar door Thomas Venker.

We waren deze terugblik op de gebeurtenissen in de Duitse elektronische muziek in 2017 liever begonnen zonder dat we er – net als vorig jaar – de sociaal-politieke situatie in de wereld bij moesten halen. Maar daar kunnen we helaas niet omheen, gezien het verontrustende succes van Alternative für Deutschland (AfD) in de Duitse Bondsdag (12,6 % – 94 zetels), het constante getwitter van de Amerikaanse president en de atoombomambities van de Noord-Koreaanse leider. De invloed van al die gebeurtenissen op de kunst- en muziekproductie van vandaag is simpelweg te groot: als de wereld zo onrustig is, dan merken we dat ook in de kunsten.

Zo kan kunst op een zeer natuurlijke manier betrokken worden bij belangrijke solidariteitsacties. Een voorbeeld daarvan was het initiatief ‘Plus 1 – Refugees Welcome’ van een groep Berlijnse concertorganisatoren, clubs en artiesten. Zij vroegen iedereen die bij een evenement op de gastenlijst stond, een gift te doen. Zo zamelden ze in 2017 meer dan € 200.000 in, die ze overmaakten aan 13 Berlijnse initiatieven die zich inzetten voor vluchtelingen.

Wie er op tekstueel vlak alvast niet voor terugdeinsde de maatschappelijke wantoestanden van 2017 aan te klagen, is het Berlijnse duo Zugezogen Maskulin, bestaande uit Grim104 en Testo. Doorgaans wordt Zugezogen Maskulin als een hiphopformatie beschouwd, maar de elektronisch geavanceerde productie van hun album Alle gegen Alle maakt dat ook zij in dit overzicht een plaats verdienen – temeer daar de grenzen tussen de genres vandaag sowieso vaag zijn. Gelukkig maar.

Alle gegen Alle (allen tegen allen) is een compromisloos album, een aanklacht tegen de tijd die ons wakker schudt en niet wegkijkt van wat er in dit land en in de wereld fout loopt, maar de dingen juist aankaart en oproept tot verzet – en dat alles met een fantastische, stimulerende flow.

Duidelijk subtieler is de door Jan Schulte samengestelde compilatie Tropical Drums of Deutschland (verschenen op Music For Dreams), gericht tegen de wereldwijde tendensen tot sociale uitsluiting. Schulte, afkomstig uit Düsseldorf, mikt op een interculturele artistieke dialoog. In zijn rol van curator kiest hij enerzijds voor reissues en nieuwe ontdekkingen van Afrikaanse, Zuid-Amerikaanse en Aziatische muzikanten, van wie het werk de voorbije jaren werd uitgebracht op labels als Music For Memories, EM Records of Awesome Tapes From Africa, en voegt hij anderzijds een eigen perspectief toe, door de blik ook op Duitsland te richten. De artiesten die op Tropical Drums aan bod komen, zoals Om Buschman, Total Art Of Percussion, Argile, Rüdiger Oppermann's Harp Attack, Ralf Nowy en Sanza – oorspronkelijk eind jaren 80 uitgegeven op kleinere labels – begeven zich op een introspectieve reis in de wereldmuziek. 

SAMEN TEGEN ALLE TEGENSTAND – DE CLUB ALS SYMBOOL VAN EENDRACHT IN WAARDEN EN HOUDING

Van Jan Schulte is het maar een kleine sprong naar het Düsseldorfse Salon des Amateurs, de bar die verbonden is aan de Kunsthalle in Düsseldorf en die wereldwijd bekend werd dankzij belangrijke figuren als Lena Willikens, Vladimir Ivkovic, Detlev Weinrich en Jan Schulte zelf. Het Salon des Amateurs staat voor een sound van stilistische vrijheid, die niet geeft om herkomst, genrebinding of enige andere vorm van regels en beperkingen. Plaatsen als deze zijn bijzonder belangrijk voor de sociale interactie van kunstenaars en muziekliefhebbers. Maar zoals zo vaak het geval is, wordt dat pas voor iedereen duidelijk wanneer die plaatsen bedreigd zijn. Voor het Salon des Amateurs, waarvoor de ondergang altijd al een zwaard van Damocles is geweest, dreigt sinds enkele maanden de (tijdelijke) sluiting als gevolg van grote restauratiewerken aan het gebouw en de kosten die daarmee gepaard gaan. Dit leidde weliswaar meteen tot grote solidariteitsacties en benefietfeesten (naast de residents traden o.a. ook John Talabot, Sassy J en M.E.S.H. voor het Salon op), maar die konden maar een fractie van de grote kosten opvangen. Hier is echt dringend stedelijk beleid nodig met een engagement ten aanzien van cultuur.  
Maar mag men op dat vlak wel grote verwachtingen koesteren? In Hamburg, bijvoorbeeld, waar de Golden Pudel Club na een brand in de nacht van 15 februari 2016 met sluiting bedreigd werd, bleek de lokale politiek niet in staat de omstandigheden voor culturele instellingen te verbeteren.

Al vóór de brand was het conflict tussen vennoot Wolf Richter en de andere eigenaars Rocko Schamoni en Schorsch Kamerun geëscaleerd – Richter wilde het gebouw op de vastgoedmarkt brengen met de bedoeling zo veel mogelijk winst te maken, een ambitie die helemaal in strijd was met de belofte van een sociale ontmoetingsplek als de Golden Pudel Club en de waarden en houding waar die voor staat. Uiteindelijk kon de verkoop worden tegengehouden zonder hulp van de stedelijke overheid, enkel en alleen dankzij de solidariteit van de Hamburgse culturele scene en grote steun van over de hele wereld. Zo opende de Golden Pudel Club in de Hamburgse havenbuurt op 17 augustus opnieuw de deuren. Sindsdien kan men er weer terecht voor een opmerkelijk programma aan bijzonder gunstige toegangsprijzen, omdat bijna alle artiesten er spelen voor niet meer dan een onkostenvergoeding.

NEANDERTHALER KONSTANTIN

Een dergelijke solidaire houding is DJ Konstantin van het label Giegling uit Weimar wellicht vreemd. DJ Konstantin (die ook deel uitmaakt van het ambient house-duo Kettenkarussell) liet zich in een interview met muziekjournaliste Laura Aha (verschenen in het muziekblad Groove) seksistisch uit over zijn vrouwelijke collega’s. Een fragment uit het artikel van Aha: “Hij vindt het onterecht dat vrouwelijke dj’s tegenwoordig zo sterk gepromoot worden, hoewel ze volgens hem meestal slechter draaien dan mannen. Volgens zijn logica is het voor vrouwen veel gemakkelijker om succes te hebben als dj, omdat de weinige vrouwen die voor dit vak interesse hebben buitensporig gepusht worden. Hij onderbouwde zijn stelling met pseudowetenschappelijke bewijzen van een ‘natuurlijke’ macht- en geldingsdrang, die eigen zou zijn aan de mannelijke soort.”

Het duurde niet lang voor DJ Konstantin op sociale media met een golf van verontwaardiging te maken kreeg en er op een gepaste manier voor veroordeeld werd. Helaas hield die veroordeling – en de daarmee gepaard gaande afgelaste optredens – niet lang stand, en hoewel Konstantin doof bleef voor de kritiek, mocht hij in de meeste clubs al snel weer optreden. Hoewel hij actief probeerde om in dialoog te gaan met vrouwelijke producers en dj’s, nam hij zijn woorden niet publiekelijk terug; hij relativeerde ze slechts als overdreven provocatie.

Ondanks een neanderthaler als DJ Konstantin ziet de muzikale en maatschappelijke realiteit in de clubs en op festivals er gelukkig anders uit. Nog nooit eerder hebben zo veel vrouwelijke artiesten hun stempel gedrukt op de elektronische muziek als vandaag. En het zijn juist de sets van dj’s zoals Helena Hauff, Lena Willikens, Avalon Emerson, Courtesy, Black Madonna, Jennifer Cardini, Honey Dijon en Umbruch (en vele, vele andere vrouwelijke collega’s), die in de elektronische muziek nieuwe horizonten openen.

DE MAGIE VAN EEN ANDERE KLANKREALITEIT

Het nieuws over de dood van de Frankfurtse dj en producer Heiko Schäfer op 17 mei 2017 was een onverwachte schok. Als ‘Heiko MSO’ drukte Schäfer, die deel uitmaakte van de scene in Frankfurt en Offenbach rond o.a. Roman Flügel, Ata, Sven Väth en Ricardo Villalobos, zijn stempel op de Duitse techno- en housemuziek in de jaren 90. De labels Ongaku, Playhouse en Klang Elektronik, waarvan hij mee aan de leiding stond, hebben er in belangrijke mate toe bijgedragen dat Duitsland op gelijke hoogte kwam met de VS en Engeland als een van de thuislanden van de elektronische muziek.

Pas kort voor zijn dood ontdekte Schäfer dat hij kanker had. In de weinige weken die hem nog restten wijdde hij zich helemaal aan muziek en nam hij nog 12 mixes op, die zoals hij dat wilde na zijn dood werden uitgebracht. Eveneens postuum verscheen de door hem samengestelde soundtrack bij de verfilming van Magical Mystery, de roman waarin auteur Sven Regener een portret schetst van de wilde technojaren in Berlijn na de val van de Muur. De mix van Schäfer, waarvoor hij vooral putte uit de catalogus van het label Ladomat 2000 en van zijn eigen label (met onder meer tracks van Roman IV, Forever Sweet, Ego Express en Losoul) getuigt van zijn grote talent om de eigen identiteit van die muziek volop in de verf te zetten. En om zich die muziek zodanig toe te eigenen, dat ze in zijn mix uiteindelijk deel worden van een andere klankrealiteit.

 
FESTIVALZOMER VAN DE VERJAARDAGEN

De festivalzomer, waarop Heiko Schäfer sinds de jaren 90 zo uitdrukkelijk aanwezig was, stond dit jaar in het teken van enkele belangrijke verjaardagen. Zo vierde het festival Melt! in Gräfenhainichen zijn 20e verjaardag, met een line-up die zowat elke elektronische muziekwens in vervulling liet gaan: er waren optredens van onder meer Bicep, FJAAK, Aurora Halal, Konstantin Sibold, Jennifer Cardini en Richie Hawtin.

Het Berlijnse festival Atonal bestaat in zijn huidige gedaante nog maar vijf jaar (het bestond ook al eens tussen 1982 en 1990), maar maakte in die korte periode al naam als een van dé toonaangevende adressen voor hedendaagse elektronische muziek in het boeiende spanningsveld tussen drone, ambient en techno. Tot de hoogtepunten behoorden dit jaar de optredens van BBC Radiophonic Workshop, Jasss, Pan Daijing en Regis, naast het gemeenschappelijke optreden van Ena en Rashad Becker.

Voor het Keulse c/o pop staat de 20e verjaardag pas in 2018 op de kalender, maar de editie van 2017 werd al een dermate warm feest, dat men in elk geval van een geslaagde comeback kan spreken. Na enkele jaargangen met een wat zwakker programma haalden zowel het congres als het livegedeelte het gewenste niveau, en dat was niet in het laatst te danken aan de sterke elektronische programmering, met artiesten als Motor City Drum Ensemble, Cologne Tape, Roman Flügel, I-F, Lena Willikens, Noga Erez, Anthony Naples, DJ Brom & Menki, Sarah San en Jules lang.

TERUG NAAR MODESELEKTOR EN APPARAT 

Moderat was tijdens zijn eigen afscheidstournee te gast op twee van de drie bovengenoemde festivals, Melt! en c/o pop. Ja, inderdaad: afscheidstournee. De elektro-boysband uit Berlijn, bestaande uit beide leden van Modeselektor – Gernot Bronsert en Sebastian Szary – en Sascha Ring, die solo ook actief is onder de naam Apparat, heeft (tenminste voorlopig) beslist om te stoppen op het hoogtepunt van hun succes. Als sluitstuk van hun wereldtournee ter promotie van hun album III, waarmee ze de vijfde plaats bereikten in de Duitse, Oostenrijkse en Zwitserse charts, speelden ze, zoals het een groep van hun stand betaamt, een uitverkocht concert in de Wuhlheide in Berlijn. Wat ooit begon als een nevenproject, groeide dankzij hits als Running en Bad Kingdom uit tot een van de meest gerespecteerde elektronische muziekgroepen ter wereld.

DE PLATEN VAN HET JAAR 

We eindigen dit jaaroverzicht met een blik op de nieuwe releases van 2017. Het dient gezegd: het was een goed jaar, dus het is niet eenvoudig om een selectie te maken.
Na Near Disco Dawn was het maar liefst 13 jaar wachten op een nieuw album van Errorsmith, maar met Superlative Fatigue, uitgebracht op het Berlijnse label PAN, werd ons wachten meer dan beloond. Erik Wiegand verrijkt zijn vertrouwde experimentele houding met een wat hippere toon, en dat staat hem goed.

Ook Work, het tweede album van Berghain/Panorama Bar-resident Nick Höppner, schittert als een caleidoscopisch tafereel. Waar men in zijn vorige album Folk nog duidelijk een weerspiegeling van de twee dancefloors van zijn thuisclub kon herkennen, getuigt Work van een rijpere basis als house-songwriter en de wil om zich niet in een hokje te laten duwen. De nieuwe vrijheid van de house, zeg maar.
Voor zijn solodebuut Thinking About Tomorrow And How To Build trok Andreas Spechtl, de zanger van Ja, Panik, in de winter van 2016-2017 naar Teheran. Het ethno-ambientalbum verweeft tijd- en verhaallijnen op een even luchtige als tegendraadse manier, en doet in zijn artistieke ongebondenheid denken aan Phantom/Ghost, het enigmatische project van Dirk von Lowtzow en Thies Mynther, of aan de songschrijverij van Robert Wyatt en Lou Reed.
 
De Hamburgse dj en producer Helena Hauff, van wie de carrière begon in de Golden Pudel Club, maakte met Have You Been There, Have You Seen It (uitgebracht op het Londense label Ninja Tune) een EP die op geen enkele manier moet onderdoen voor de hoge kwaliteit van haar sets. Op elk moment houdt ze de spanning erin: van de atmosferisch-percussieve opener Nothing Is What I Know, via de ruige bleep-hit Do You Really Think Like That? en de acid-sonate Continuez Mon Enfant Vous Serez Traité En Conséquence tot het energieke slotnummer Gift.
 
De laatste akkoorden van dit jaaroverzicht wijd ik graag aan de ‘zelf gekozen Berlijnse’ Honey Dijon, die met The Best Of Both Worlds de housetraditie van haar geboortestad Chicago en haar tweede thuis New York verenigt met het hedonisme van lange weekends in Berlijn. Het is lang geleden dat housemuziek nog zo vitaal en tot alles bereid klonk.
 
De sociaal-politieke omstandigheden mogen dan verontrustend zijn, aan uitstekende elektronische muziek is er (niet in het laatst om die reden) absoluut geen gebrek. Het wordt spannend om te zien hoe het verder gaat in 2018 – zowel op politiek als op muzikaal vlak.