DIE VIELEN Solidariteit is goud waard

Die Vielen Berlin
© Die Vielen

In Berlijn hebben kunst- en cultuurinstellingen zich verenigd in het kader van het initiatief DIE VIELEN (de Velen). Met hun ‘Berlijnse Verklaring van DIE VIELEN’ positioneren ze zich tegen rechtspopulisme en rechtsextremisme. In heel Duitsland werd een groot aantal van dergelijke ‘Verklaringen van DIE VIELEN’ gepubliceerd.

Von Patrick Wildermann

"Vandaag de dag beschouwen we de kunst en haar instellingen, de musea, theaters, ateliers, clubs en stedelijke plekken als open ruimtes die toebehoren aan veel mensen", stelt de ‘Berlijnse Verklaring van DIE VIELEN’. De verklaring werd gepresenteerd op 9 november 2018 in het Max-Liebermann Huis aan de Brandenburger Tor. "Het rechtspopulisme – dat door de culturele instellingen als acteurs van deze maatschappijvisie wordt aangevallen – staat vijandig tegenover de kunst van velen.” Pogingen om de liberale democratie te ondermijnen, evenementen te verstoren of andersdenkenden te discrimineren moeten met een duidelijke houding worden afgekeurd.

Meer dan 380 vertegenwoordigers van ongeveer 150 Berlijnse instellingen hebben de verklaring ondertekend, onder meer met het oog op "een open, verhelderende en kritische dialoog over rechtse strategieën", zoals de tekst stelt.

Alphabet für neue Herausforderungen

De ‘Verklaring van DIE VIELEN’ is een campagne van de vereniging DIE VIELEN. Die vereniging werd opgericht in juni 2017 en staat onder leiding van Holger Bergmann, directeur van het Fonds Darstellende Künste. Een concrete aanleiding voor de oprichting was er niet, maar Christophe Knoch, de Berlijnse coördinator van DIE VIELEN, ziet het voorjaar van 2017 als een kristallisatiepunt. Het alternatieve theater Gessnerallee in Zürich programmeerde toen een debat onder de titel ‘De nieuwe avant-garde’, en nodigde daarvoor ook Marc Jongen uit. Deze laatste is in het federale parlement de woordvoerder voor cultuurpolitiek van het rechts-populistische Alternative für Deutschland (AfD).  De uitnodiging en zijn optreden zouden onvoldoende in hun context geplaatst zijn – en dat leidde ook in Berlijn tot protesten. Enkele honderden handtekeningen van kunstenaars werden verzameld tegen het evenement, dat hierdoor uiteindelijk werd geannuleerd.

"Deze zaak heeft duidelijk gemaakt dat we een ‘alfabet’ moeten vinden voor de nieuwe uitdagingen waar we voor staan", zegt Knoch. "Zekerheden raken aan het wankelen en maatschappelijke afspraken worden ter discussie gesteld.”

Onderlinge steun tegen haatcampagnes

Met name in Berlijn was en is het door meerdere incidenten een bijzonder dringende vraag hoe men met rechtse populisten en extremisten moet omgaan.
In 2016 werd in het Berlijnse Maxim Gorki Theater een live op de radio uitgezonden evenement verstoord door de zogenaamde Identitaire Beweging. Deze beweging wordt door de Verfassungsschutz (Bureau ter Bescherming van de Grondwet) als rechtsextremistisch beschouwd.

In het najaar van 2017 moest in het Friedrichstadtpalast een uitverkochte zaterdagavondvoorstelling worden afgelast vanwege een bommelding. De intendant van het huis, Berndt Schmidt, had eerder verklaard dat AfD-sympathisanten in zijn theater niet welkom waren.

Mede vanuit deze context is in de ‘verplichting’ van de ‘Verklaring van DIE VIELEN’ de volgende passage opgenomen: "Ondergetekenden verbinden zich tot wederzijdse solidariteit met culturele instellingen en actoren uit de kunstsector, die onder druk gezet worden door haatcampagnes en beledigingen”.  

Tegen de normalisering!

Annemie Vanackere, intendant van het internationale theaterhuis HAU - Hebbel am Ufer in Berlijn, heeft de ‘Berlijnse Verklaring van DIE VIELEN' ook ondertekend, vooral omdat ze verontrustende "verschuivingen in de taal" constateert. Daarmee bedoelt ze dat tendentieuze of ideologisch beladen begrippen zoals “omvolking”, “leugenpers” of “ontsmetting” – woorden die je haar in een dialoog nooit zal horen uitspreken, maar die wel gebruikt worden door rechtse populisten en extremisten – doorsijpelen in het dagelijks taalgebruik. Vanackere is het eens met socioloog Wilhelm Heitmeyer, die adviseert om bij dit sluipende radicaliseringsproces van het politieke discours de slagzin "Verzet je al vanaf het begin" te vervangen door: "Verzet je tegen de normalisering!".
 
Vanackere kan zich bijvoorbeeld niet voorstellen dat een AfD-vertegenwoordiger in haar theater een podium zou krijgen. "Mijn basishouding is dat we als culturele instellingen moeten proberen om in dialoog te gaan met alle partijen, om ruimtes te creëren waarin we kunnen discussiëren en ook tegenstellingen kunnen verdragen.” Ze is er echter van overtuigd geraakt dat er met rechtse populisten en extremisten "geen uitwisseling mogelijk is".

Met het initiatief DIE VIELEN wil Vanackere vooral "de uitsluiting tegengaan van groepen die het doelwit worden van allerlei aanvallen op basis van hun religie, geslacht, afkomst, huidskleur of andere kenmerken". We moeten volgens haar opkomen voor een open samenleving “waarin iedereen zich opgenomen voelt”.  

Dat is ook waar het logo van DIE VIELEN voor staat – een goudachtige glinsterende folie die doet denken aan de dekens die gebruikt werden voor vluchtelingen bij reddingsoperaties op zee. Op precies dezelfde manier kan het staan voor een glinsterende gemeenschap waarbij "we ons niet laten kapotmaken", zegt Christophe Knoch.

Lokale verankering van DIE VIELEN

 

 

Erklärung der Vielen © Die Vielen Van meet af aan was de campagne bedoeld om in heel Duitsland netwerken op te zetten en zowel regionale als stedelijke verklaringen te stimuleren. Die zijn dan aangepast aan de lokale noden, want formuleringen worden niet opgelegd.

Tot nu toe zijn er 23 verklaringen opgesteld van Rostock tot Beieren, die qua inhoud en vorm in treffende nuances van elkaar verschillen. In Saksen bijvoorbeeld, zegt Christophe Knoch, is er gediscussieerd of men zich ook tegenover aanvallen uit links extremistische hoek zou positioneren. Die passage is uiteindelijk niet in de tekst van de verklaring opgenomen.
 
In Dresden gaat de verklaring ook expliciet over de lokale Pegida-beweging: "In onze deelstaat Saksen werken Pegida, de Identitaire Beweging en de AfD samen en polemiseren ze tegen de democratische, internationaal ingestelde samenleving. Daartegen verzetten wij ons".

In Sleeswijk-Holstein wordt dan weer rekening gehouden met de lokale Deense minderheid: "Culturele diversiteit en de bescherming van minderheden worden door ons nageleefd, door de grondwet uitdrukkelijk beschermd en door de Duits-Deense betrekkingen bevorderd". De verklaring van Frankfurt is ingebed in "een stad van artistieke avant-garde en kritische theorie, van boekhandels en uitgeverijen" en herinnert aan de misdaden "tegen Joodse medeburgers, aan wie de stad gegarandeerd veel van haar kunst- en onderwijsinstellingen te danken heeft".

De verklaring breidt bovendien de positionering tegenover rechtspopulisme ook uit tot "autoritaire wereldbeelden" die momenteel in heel Europa sterker worden.

Vrijheid behouden en gebruiken

Ook in Celle in Nedersaksen werd een aparte verklaring opgesteld. Die werd grotendeels geïnitieerd door Andreas Döring, de intendant van het Schlosstheater in Celle, omdat het initiatief aansluit bij zijn "begrip van theater als een open ruimte - niet als groepscultuur, maar als het creëren van actuele perspectieven". Voor hem is het weerspiegelen van de maatschappelijke diversiteit “een van de belangrijkste opdrachten van kunst.”

Toen Döring de lokale verklaring van Celle opstelde, vond hij het vooral belangrijk om “de vrijheid die wij hier in Duitsland sinds 75 jaar genieten te verbinden met waarden die bewaard en bovenal gebruikt moeten worden voor het vormgeven van de toekomst. Dat is volgens mij een nog sterkere dynamiek dan enkel tegen rechtspopulisme te ageren.”  

De verklaring van Celle verwijst onder meer naar artikel 1 (‘De menselijke waardigheid is onschendbaar’) en artikel 5 van de grondwet (‘Kunst en wetenschap, onderzoek en onderwijs zijn vrij’). In tegenstelling tot bijvoorbeeld Hamburg, waar de schepen voor cultuur, Carsten Brosda, de verklaring uitdrukkelijk ondersteunde, hadden in Celle de politieke vertegenwoordigers van stad en district bedenkingen. Zij riepen de instellingen op om de verklaring niet te ondertekenen, onder meer met het argument dat er in Celle geen extreemrechtse aanvallen op cultuur hadden plaatsgevonden.

Lessen uit de geschiedenis

Dat wordt tegengesproken door Jens-Christian Wagner, directeur van de Stichting Niedersachsener Gedenkstätten (Gedenkplaatsen van Nedersaksen). Tot deze gedenkplaatsen behoort ook het voormalige concentratiekamp Bergen-Belsen, net buiten de stadspoorten. "Meer dan 70.000 kinderen, vrouwen en mannen stierven daar. De meeste kunstenaars en culturele actoren die destijds in Duitsland zijn gebleven, zwegen over die nationaalsocialistische misdaden of deden er zelfs aan mee", roept de verklaring van Celle in herinnering.

"We ontvangen regelmatig brieven met een revisionistische of antisemitische inhoud", meldt Wagner. Bovendien ervaart hij in zijn dagelijks werk dat de grenzen verschuiven van wat gezegd mag worden. "Groepsrondleidingen in Bergen-Belsen worden bijvoorbeeld verstoord door provocerende vragen die duidelijk voorbereid werden.” Bezoekers betwijfelen of er inderdaad in het kamp vermoord werd. Of ze gaan de misdaden van de nationaalsocialisten relativeren door ze op één lijn te plaatsen met de slavernij in de VS of de Russische goelag. "Wat mij nog meer zorgen baart", zegt Wagner, "is dat vooral mensen onder de 40 jaar de confrontatie met het nationaalsocialisme vaak niet meer als relevant beschouwen voor ons democratisch zelfbegrip.” Een van de oorzaken is volgens hem de verschuiving in het discours als gevolg van het rechtspopulisme.

Deel uitmaken van een netwerk 

De directeur van de Stichting benadrukt trouwens ook dat “zelfs al hadden we in Celle geen probleem met rechtsextremisten, we nog solidair zouden moeten zijn met wie in andere streken van Duitsland slachtoffer van hun aanvallen is.”
 
Ook Annemie Vanackere hecht belang aan de ‘symbolische solidariteit’ die uitgaat van de ‘Verklaring van DIE VIELEN’. "Als een instelling wordt aangevallen, zullen de aanvallers te maken krijgen met 150 instellingen". Een sterk signaal in een samenleving die verder gericht is op concurrentie.

"Men voelt zich een deel van een netwerk – dat helpt".