Snelle toegang:
Direct naar inhoud gaan (Alt 1)Direct naar secundaire navigatie gaan (Alt 3)Direct naar hoofdnavigatie gaan (Alt 2)

Jazz 2019
2010-2019 – een decennium vol nieuwe initiatieven, festivals en bands

Lucia Cadotsch/LIUN + The Science Fiction Band
Lucia Cadotsch/LIUN + The Science Fiction Band | Foto (fragment): © Louise Boer

Wat waren de belangrijkste ontwikkelingen in de Duitse jazz in 2019? Tina Heine blikt terug op een decennium vol festivals, maar ook op de verwezenlijkingen van de Deutsche Jazzunion, jubilea en nieuwe releases.

Von Tina Heine

Een terugblik op 2019, aan het einde van een decennium dus, geeft ons de kans om net iets verder terug te kijken. Zeker als er in dat decennium opvallend veel veranderd is in de Duitse jazzwereld. Het valt bijvoorbeeld op hoeveel nieuwe festivals er de voorbije 10 jaar zijn bijgekomen. Een van de grootste nieuwe evenementen is het festival Elbjazz in Hamburg, dat ontstond uit louter de ambitie om een breed platform te bieden aan hedendaagse jazz, de scene een nieuw zelfbewustzijn bij te brengen en nieuwe luisteraars te vinden. Elbjazz wil een publiek bereiken dat nog niet vaak met jazz in aanraking is gekomen. Er werd gekozen voor verrassende speelplekken langs de haven, een frisse communicatie en een programmering waarin op een onbevangen manier wordt omgesprongen met grenzen tussen de genres. En dat concept werkt: in 2019 lokte Elbjazz meer dan 20.000 bezoekers, met een gemiddelde leeftijd tussen de 30 en 50 jaar.

Ook in Hamburg verhuisde het in 2017 opgerichte festival feel.jazz onlangs naar de buurt ‘Gängeviertel’. Hier hebben technojongeren de kans om verschillende jazzstijlen te beluisteren, voor ze tot lang na het ochtendgloren gaan dansen op eindeloze beats.

De nieuwe scene, met haar nieuwe, frisse geesten, die al ruim tien jaar lang nieuwe deuren opent voor de jazz maar ook voor de luisteraars, wordt beloond met een groeiend publiek. Dat is ook zo in Berlijn. Het festival XJazz, dat zijn eerste editie had in 2014 en plaatsvindt in de clubs en bars van Kreuzberg, kon in 2019 prat gaan op niet minder dan 20.000 concertbezoekers. En dat voor een evenement dat het met weinig overheidssubsidies moet stellen. Ook de programmering van het in 2012 opgerichte festival A L’ARME verkent nieuwe wegen: Louis Rastig en Karina Mertin brengen jazz en noise op een leuke manier samen in het Berlijnse muziek- en kunstencentrum Radialsystem. In 2019 mochten ze een enthousiast, internationaal publiek verwelkomen, dat gemengder en jonger dan ooit was. Dat laatste is volgens Rastig niet alleen te danken aan nieuwe speelplekken, zoals de club Berghain of de aangrenzende Holzmarkt, maar ook aan de programmering van meer jonge artiesten, elektroakoestische composities en experimentele elektronica.

NIEUWE MARKETING

We zagen ook hoe muzikanten nieuwe manieren vonden om zichzelf te promoten en een nieuw publiek aan te spreken. Een mooi voorbeeld is het Hamburgse collectief JazzLab, dat er met een gelijknamig label en een reeks stadsconcerten al enkele jaren in slaagt een jonge doelgroep warm te maken voor jazz. In 2019 kregen ze hiervoor de Applaus-prijs van Initiative Musik. In de twee grote steden van de hedendaagse jazz, Berlijn en Keulen, hebben twee collectieven een stevige voet aan de grond: het in 2007 opgerichte Jazzkollektiv Berlin met zijn festivalformat Kollektiv Nights en het in 2009 opgerichte Keulse collectief KLAENG met zijn KLAENG-festival. Dat laatste mocht in 2019 zijn 10e verjaardag vieren. Reiner Michalke, artistiek leider van de Stadtgarten in Keulen, beweerde terecht dat de programmatie van het KLAENG-festival op zijn locatie is uitgegroeid tot een van de hoogtepunten van het jaar.

En nu we het toch over de Stadtgarten hebben, kunnen we meteen verwijzen naar nog een ander festival, dat samen met Jazzfestival Münster in 2019 het festivaljaar opende: het gratis toegankelijke Winterjazz, dat een staalkaart biedt van het beste wat de Keulse scene te bieden heeft. Het publiek is hier zo jong, dat men echt niet meer bang hoeft te zijn dat het jazzpubliek zou uitsterven. De leiding is in handen van Angelika Niescier, een van de weinige vrouwen die in Duitsland aan het hoofd van een jazzfestival staan.

JAZZ EN GELIJKE RECHTEN

Tot 2019 was de Duitse jazzwereld nog bezig met de vraag of men het gerenommeerde Jazzfest Berlin mocht toevertrouwen aan een jonge vrouw als Nadine Deventer, die er sinds 2018 de leiding heeft. De jongste editie van Jazzfest toonde echter al voor de tweede keer aan dat men zoiets niet alleen mag, maar ook moet! Het grote Berlijnse evenement nodigde de festivalgangers uit om het bewust NIET eens te zijn over wat waar of niet waar is en rakelde belangrijke aspecten van het actuele politieke debat op. “Jazz wordt diverser, vrouwelijker, queerer”, constateerde Wolfram Knauer in 2019 aan het einde van zijn boek Play yourself, man! over de geschiedenis van de jazz. Hij had het in die passage over gelijke rechten, maar verwees mogelijk ook naar de jongste ontwikkelingen van het genoemde Berlijnse festival.

Dat er op dat vlak echter nog een lange weg te gaan is, bleek nog maar eens tijdens het 16e Jazzforum van het Jazzinstitut in Darmstadt, dat plaatsvond onder de titel Positionen! Jazz und Politik. Van de 14 activiteiten en debatten waren er maar drie met vrouwen in een hoofdrol.

JAZZ EN POLITIEK

Op het Jazzforum in Darmstadt werd ook gedebatteerd over de vraag welke rol jazz en geïmproviseerde muziek in dit land kunnen spelen in het sociaal-politieke discours, welke politieke boodschap muziek überhaupt kan hebben en op welke punten kunstenaars en artiesten zich misschien sterker in het debat kunnen mengen. Wie bepaalt er met welke maatschappelijke waarden jazz geassocieerd wordt? De artiesten zelf, de organisatoren, de media of alleen het publiek? Uiteraard staat jazz niet automatisch voor een betere, democratische en solidaire wereld, en wellicht hebben andere muziekgenres in het land meer potentieel om een proteststem te laten horen. Toch maakt improvisatie meer dan welke andere muzikale praktijk ook een directe, actuele, abstracte of concrete reactie mogelijk. Maar impliceert dit meteen ook een verplichting voor iedereen die bij dat creatieve proces betrokken is?

Het is een vraag die als een rode draad door de geschiedenis van de jazz loopt. Zo blijkt ook uit het voornoemde boek van Wolfram Knauer over de geschiedenis van de jazz in Duitsland, van het Duitse Keizerrijk tot 2019. Knauer, die ook directeur van het Jazzinstitut is, plaatst de geschiedenis van de jazzmuziek in haar culturele en maatschappelijke context. Hij laat zien dat maatschappelijke kwesties altijd een rol hebben gespeeld in de ontwikkeling van de jazz, ook al zijn muzikanten zich daar niet op elk moment even sterk bewust van geweest.

DE AMBITIES VAN DE DEUTSCHE JAZZUNION

Dat laatste blijkt niet alleen uit de muzikale expressie, maar ook uit het persoonlijke engagement van muzikanten in de belangengroep ‘Union Deutscher Jazzmusiker’, sinds 2019 bekend onder de naam ‘Deutsche Jazzunion’. Sinds Julia Hülsmann en Felix Falk in 2012 aan het hoofd van dit verbond kwamen te staan, heeft de Union door middel van maatschappelijk engagement een en ander in beweging gezet. Een van hun speerpunten is het minimumloon of de minimumgage. De Union is er in 2019 niet alleen in geslaagd om uit te groeien tot een organisatie van 1000 leden (tegenover 80 in 2012), maar heeft er ook voor gezorgd dat organisatoren, sponsors en muzikanten ijveren voor een deftige betaling van optredens.

De naamsverandering in 2019 naar ‘Deutsche Jazzunion’ ging gepaard met een nieuwe thematische insteek en werd voorafgegaan door een verklaring die door meer dan 450 muzikanten en instellingen werd gesteund, om zich samen in te zetten voor meer gelijkheid en om te erkennen dat jazz uit Duitsland niet per definitie gemaakt wordt door Duitse staatsburgers of muzikanten die in Duitsland geboren zijn. Dat ook het thema gendergelijkheid hier een prioriteit moet zijn, spreekt voor zich en is inmiddels – gelukkig – zowat standaard geworden.

JUBILEA

Er werden in 2019 ook enkele jubilea gevierd. Zo was er de 10e verjaardag van het festival KLAENG in Keulen, dat met Larry Goldings voor het eerst een artist in residence uitnodigde. Jazzfest Münster bestond 40 jaar en het platenlabel ECM mocht 50 kaarsjes uitblazen, wat een mooie gelegenheid vormde voor een speciale heruitgave van 50 baanbrekende albums. Gevraagd naar zijn ‘succesformule’, het stijgende aantal langspeelplaten dat door ECM wordt geproducet en zijn kijk op cd’s, liet Manfred Eicher in een interview met DIE ZEIT van 20 november 2019 optekenen dat hij gelooft in de dramaturgie van een goed album als “tegengif” voor de “fastfoodcultuur” van het streaming-tijdperk.

Last but not least was er in september 2019 de 90e verjaardag van jazzklarinettist Rolf Kühn, die ook in zijn jubileumjaar onvermoeibaar bleef toeren. Er werd een documentairefilm gemaakt over hem en zijn broer Joachim Kühn (Zwei Brüder spielen sich frei). Die documentaire, alweer een indrukwekkende realisatie van schrijver en producent Stephan Lamby, is absoluut het bekijken waard.

NIEUWE RELEASES

Een jazzjaaroverzicht is natuurlijk niet volledig zonder een terugblik op minstens een aantal van de nieuwe releases uit 2019. De lijst maakt meteen duidelijk waarom de naam ‘Deutsche Jazzunion’ beter past dan ‘Union deutscher Jazzmusiker’: de jazzscene in Duitsland is internationaal en heel wat Duitse muzikanten treden vaak op in het buitenland.

Ladies first: Angelika Niescier, niet alleen druk bezig als organisatrice, maar ook te allen tijde een zeer boeiende muzikante, nam met haar New York Trio – met Chris Tordini en Gerald Cleaver – en trompettist Jonathan Finlayson als ‘featured guest’ een opmerkelijke plaat op. Het werd een album met spanningsbogen die variëren van knettergek (The Surge) tot filmisch-melancholisch (A Truck Passing A Clock Tower).
 
Begin 2019 speelde percussionist Samuel Wooton nog een aanstekelijk emotioneel concert met FatJazz in Übel & Gefährlich in Hamburg – bij wijze van live ‘afstudeerproject’ voor zijn BA aan de Hochschule für Musik und Theater. Niet veel later bracht zijn band TOYTOY hun tweede album Alex Eckert Universe uit, overigens op het JazzLab-label. Allemaal composities van hun gitarist Alex Eckert, en een boeiende mix van hiphop, fusion en modal moods. Duidelijk ruwer maar daarom niet minder doordacht gaat het eraan toe bij de meestal in Berlijn verblijvende muzikanten van Koma Saxo. Hun album, bedacht en gemaakt door bassist Petter Eldh met Christian Lillinger, Otis Sandsjö, Jonas Kullhammar en Mikko Innanen, is een uitzonderlijk goed geslaagde poging om de zeer dynamische en energetische afro-beat-punk-jazz van de band, zoals die ook te horen was voor het enthousiaste publiek van het jazzfestival in Saalfelden, op band op te nemen. Bevrijdende muziek voor geest en lichaam, nu en in de toekomst. Een drummer die altijd het vermelden waard is, is Max Andrzejewski. Met zijn band Hütte is hij te horen op het nieuwe album The Music of Robert Wyatt. Wyatt, de zingende drummer uit Engeland (vroeger bij Soft Machine), was zelf erg onder de indruk van deze dappere en gevoelige interpretaties van zijn muziek. Wat kan men daar nog aan toevoegen? Ook bij Expressway Sketches, de surfband van de Keulse gitarist Tobias Hoffmann, zit de bezieler van Hütte achter de drums, naast Lukas Kranzelbinder (Shake Stew) op de bas en Benjamin Schaefer op de Wurlitzer en andere vrolijk klinkende orgels. Hun nieuwe album Surfin The Day, Lovin The Night op Klaeng Records, het label van het gelijknamige collectief uit Keulen, maakt de fusie van jazz (qua benadering) en surf (qua sound) nog tastbaarder en genietbaarder. Begin november verscheen ook de debuutplaat Time Rewind van Liun + The Science Fiction Band, het nieuwe combo van de wonderlijke zangeres Lucia Cadotsch, met verder ook Wanja Slavin, Dan Freeman en Ludwig Wandinger. Is dit nog jazz? Die vraag doet er niet toe. Het is pop met maffe sounds en een unieke, doordringende stem. Is het goede muziek? Dat in elk geval. En dat is waar het uiteindelijk om gaat.

Top