Snelle toegang:

Direct naar inhoud gaan (Alt 1) Direct naar hoofdnavigatie gaan (Alt 2)

Economie
Het vergane land van hen die niet gehoord worden

Vroeger de top, nu vergeten: verlaten fabrieken – zoals hier in Duisburg – zie je vaak in de structureel zwakke regio’s van vandaag.
Vroeger de top, nu vergeten: verlaten fabrieken – zoals hier in Duisburg – zie je vaak in de structureel zwakke regio’s van vandaag. | Foto (fragment): © Adobe

Structureel zwakke regio’s in landelijke gebieden worden vaak over het hoofd gezien. Je vindt er nauwelijks economische ontwikkeling en ook bij maatregelen ter bescherming van het klimaat krijgen ze maar zelden veel aandacht. Onderzoekers gingen ter plekke na hoe men de situatie kan verbeteren.

Von Wolfgang Mulke

Ze liggen buiten de agglomeraties waar de slagader van het leven loopt en waar hippe start-ups aan de technologie van de toekomst werken. In deze tamelijk doodse delen van het land, vaak in landelijk gebied, is de uitstraling van de centra niet voelbaar. De mensen in deze structureel zwakke gebieden behoren al lang tot de verliezers van de economische ontwikkeling. Nu de overgang naar een klimaatneutrale samenleving voor de deur staat, vrezen ze nog meer achterop te raken: “Het wordt sowieso zonder ons beslist”, zegt een vrouw uit Bochum. “Wij hebben niets te zeggen.”

Dat gevoel van machteloosheid is in de betrokken regio’s wijdverbreid, zo blijkt uit een in 2022 gepubliceerde gezamenlijke studie van de stichting Friedrich Ebert en de onafhankelijke Berlijnse denktank Das Progressive Zentum. De onderzoekers voerden meer dan 200 gesprekken aan huis en ondervroegen daarbij systematisch mensen die anders maar zelden worden gehoord, dit alles in vier structureel zwakke gebieden: het voormalige chemiecentrum Bitterfeld-Wolfen, de vroegere steenkoolcentra Duisburg en Bochum, het regionale samenwerkingsverband Saarbrücken en Vorpommern-Greifswald aan de Oost-Duitse kust.

Pleidooi voor herverdeling

Hun belangrijkste conclusie: “Wat de aanpak van de klimaatcrisis betreft, voelen veel mensen in structureel zwakke regio’s zich niet gehoord.” De ondervraagden erkennen weliswaar dat de opwarming van de aarde en de milieuproblemen zowat de belangrijkste uitdagingen vormen voor de mensheid, maar ze maken zich nog meer zorgen over de ontwikkeling in hun eigen omgeving. Ze zijn ongerust over een neerwaartse spiraal van mensen en bedrijven die wegtrekken, van verarming en van verlies van infrastructuur, zoals goede vervoersverbindingen of culturele en vrijetijdsvoorzieningen. “Het is altijd de ‘kleine man’ die het gelag betaalt, of het nu gaat om de klimaatverandering of de brandstofprijzen”, klaagt een vrouw uit Bitterfeld.

“Mensen verwachten niet alleen dat er iets gedaan wordt aan de klimaatverandering”, aldus de wetenschappers, “maar ook dat zoiets gebeurt op een sociaal aanvaardbare manier.” De sociale noden staan voor hen helemaal bovenaan de agenda. De ongelijke verdeling van inkomen en rijkdom boezemt de ondervraagden angst in. Zij vrezen afhankelijk te worden van sociale bijstand of een tweede baan nodig te hebben om te overleven. De grote kloof tussen topverdieners en degenen die nauwelijks rondkomen met het minimumloon, is een bron van ergernis. Een meerderheid van de deelnemers pleit voor meer herverdeling. Klimaatbescherming wordt beschouwd als een bijkomende bedreiging, niet als een kans
De horeca in Duisburg past zich aan de realiteit aan: wegens het grote aantal vaste klanten met een werkloosheidsuitkering volgens het Duitse systeem ‘Hartz IV’, besliste de eigenaar van deze kiosk in de Duisburgse wijk Hochfeld zijn tent om te dopen tot de ‘Hartz IV Ecke’. De horeca in Duisburg past zich aan de realiteit aan: wegens het grote aantal vaste klanten met een werkloosheidsuitkering volgens het Duitse systeem ‘Hartz IV’, besliste de eigenaar van deze kiosk in de Duisburgse wijk Hochfeld zijn tent om te dopen tot de ‘Hartz IV Ecke’. | Foto (fragment): © picture alliance/dpa/Julian Stratenschulte

Winkels gaan dicht, mensen trekken weg

De zorgen kunnen ook voortvloeien uit het feit dat deze mensen eerder al met een aantal omwentelingen te maken kregen. Elk van de onderzochte regio’s heeft ooit haar economische basis verloren. Saarbrücken bijvoorbeeld raakte zijn sterke kolen- en staalindustrie kwijt. Wat de toekomst betreft, vrezen veel bewoners nu voor nog meer achteruitgang. “Winkels gaan dicht, mensen trekken weg. Er zijn geen medische specialisten meer, wel putten in het wegdek”, zo beschrijft de studie de neerwaartse spiraal. De bewoners maken zich minder zorgen over zichzelf dan over de vooruitzichten voor hun regio. “Vooral in het oosten van Duitsland heerst uitzichtloosheid: de ouderen hebben zich er deels bij neergelegd”, zegt een jongeman uit Wolgast, “de jongeren trekken weg.”

De angsten gaan gepaard met weinig vertrouwen in politici en partijen. Vaak vindt men dat ‘die hoge pieten’ er niets van bakken. Bijna één op de twee ondervraagden ziet bovendien niemand in de politieke instellingen die zich om de noden van de bevolking bekommert. De resultaten wijzen er ook op dat populisten daardoor terrein winnen. Toch vindt een grote meerderheid de democratie een sterk systeem.

Middelen tegen het verval

Op basis van de interviews en het bijbehorende onderzoek hebben de instituten aanbevelingen geformuleerd over hoe de grote transformatie in de structureel zwakke regio kan slagen. De wetenschappers vatten hun programma als volgt samen: “Geld, creatieve kracht en een luisterend oor”.
In structureel zwakke regio’s is er vaak veel ruimte, die gebruikt kan worden voor energieproductie, zoals hier in Bitterfeld-Wolfen. De auteurs van de studie eisen dat de winsten terugvloeien naar de regio. In structureel zwakke regio’s is er vaak veel ruimte, die gebruikt kan worden voor energieproductie, zoals hier in Bitterfeld-Wolfen. De auteurs van de studie eisen dat de winsten terugvloeien naar de regio. | Foto (fragment): © picture alliance/Global Travel Images Zo zou de staat meer geld moeten uittrekken voor investeringen in lokale energie-economie. Aangezien er doorgaans veel ruimte beschikbaar is, zou men hier locaties voor energieproductie kunnen creëren. De winsten uit de handel in die energie zouden dan in de regio’s moeten blijven en op hun beurt investeringen mogelijk maken in onderwijs, regionaal vervoer of sociale diensten. De onderzoekers stellen rechtstreekse hulp aan de bewoners voor, zoals een kostenvergoeding voor woningrenovatie of hulp bij de overstap naar elektrisch rijden. Daarbij dient ook opgemerkt dat het thema financiële steun zeker aanwezig is in het federale beleid. Alleen al in 2020 werd 1,7 miljard euro vrijgemaakt voor de opwaardering van structureel zwakke regio’s. Doel op de lange termijn: in het hele land gelijkwaardige levensomstandigheden creëren. Het zal echter nog enige tijd duren voordat het effect van deze maatregelen van het “Gesamtdeutsches Fördersystem für strukturschwache Regionen” [Duits systeem ter ondersteuning van structureel zwakke regio’s] zich laat voelen.

Naast financiële steun willen de auteurs ook meer beslissingsmacht voor de regio’s. Zo moet de bevolking ruime mogelijkheden tot inspraak krijgen en wil men ook het vertrouwen in de politiek versterken. Hier vragen de instituten dat er meer naar de mensen wordt geluisterd, dat ze respect en waardering krijgen. Politici laten zich meestal alleen voor de verkiezingen zien en daarna niet meer, zegt een van de ondervraagden: “Ik weet dat niet alles altijd meteen kan worden gerealiseerd, maar gewoon eens luisteren is toch belangrijk.”
 

‘Die Übergangenen’

Voor de studie ‘Die Übergangenen’ werden in 2021 meer dan 200 gesprekken aan huis gevoerd in vier structureel zwakke regio’s in West- en Oost-Duitsland. 54 procent van de respondenten noemde ‘achteropraken’ hun grootste toekomstzorg wat hun regio betreft. Als grootste uitdagingen voor de toekomst noemden ze sociale uitdagingen en milieu- en klimaatbescherming, gevolgd door de economische toekomst van Duitsland. Voor hun eigen regio hopen ze op een betere infrastructuur, betere cultuur- en vrijetijdsvoorzieningen en meer samenwerking.

Top