Snelle toegang:
Direct naar inhoud gaan (Alt 1)Direct naar secundaire navigatie gaan (Alt 3)Direct naar hoofdnavigatie gaan (Alt 2)

Mediacompetentie versus manipulatie
Wat kunnen Bibliotheken doen tegen Fake News?

De toekomst van de bibliotheek
De toekomst van de bibliotheek | © raumlaborberlin in opdracht van Kulturprojekte Berlin

Voor de strijd tegen fake news zijn bibliotheken slecht uitgerust, menen critici. Misschien werd hun rol als bolwerk inderdaad iets te snel bejubeld. Toch kunnen ze in het kader van hun netwerken wel degelijk ageren tegen gemanipuleerde berichten.

Von Samira Lazarovic

Er is de affiche: “How to spot Fake News”. Die affiche werd uitgegeven door de IFLA, de International Federation of Library Associations and Institutions, vertaald in bijna 40 talen en dikwijls geciteerd als voorbeeld voor de nieuwe mediacompetentie van bibliotheken. Maar onterecht. Dat denkt tenminste de bibliotheekwetenschapper M. Connor Sullivan.

Met zijn essay van maart 2018 “Why librarians can’t fight Fake News” (Waarom bibliotheekmedewerkers fake news niet kunnen bestrijden), verschenen in de Journal of Librarianschip and Information Science, gaat Sullivan in tegen de hoop van de laatste jaren dat bibliotheekmedewerkers juist daartoe in staat zouden zijn. Volgens hem is het probleem niet zozeer dat de vermelde IFLA-infotabel afkomstig is uit een artikel van FactCheck.org uit 2016, maar dat de kennis van bibliotheken over valse informatie en fake news nog te oppervlakkig is.

ALGORITMES ALS TEGENSTANDER EN ALS HULP

Bibliotheken hinken bijvoorbeeld achterop wanneer ze nog steeds enkel websites met onprofessioneel en slordig design als vals aanzien. Volgens Sullivan negeert men dan gewoon een van de grootste actuele problemen rond fake news: officiële bronnen worden tegenwoordig bedrieglijk echt gekopieerd. 

De Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2016 toonden definitief de nieuwe dimensies van het technische potentieel tot manipulatie, met name in de sociale media. Daarom vraagt het probleem ook grotendeels om technische oplossingen. Grootheden in de sector als Ryan Holmes, oprichter van het online managementplatform Hootsuite, willen er om die reden voor zorgen dat sociale netwerken hun inhoud beter gaan controleren.

HOE WERKT FAKE NEWS?

Volgens Sullivan missen bibliotheken ook een dieper inzicht in de juiste aard van valse informatie en hun inwerking op de hersenactiviteit. Tot dusver gingen bibliotheken er bij hun activiteiten tegen fake news dikwijls van uit dat het verspreiden van juiste informatie het beste afweermiddel is. “Juiste informatie” komt helaas niet terecht in een leegte, maar moet de strijd aangaan met het fake news dat zich eerder al in ons hoofd nestelde. Hersenonderzoekers hebben aangetoond hoe buitengewoon moeilijk dat is. Wanneer valse informatie bijvoorbeeld bestaande overtuigingen versterkt, kan een poging tot correctie leiden tot een zogenaamd backfire-effect – feiten die niet overeenkomen met onze eigen opvattingen, versterken die opvattingen alleen maar.

Dat “fake news” een modebegrip werd, maakt het nog moeilijker. Het begrip wordt gebruikt voor diverse fenomenen: zowel voor helemaal uit de lucht gegrepen nieuws als voor informatie, die om politieke redenen gekleurd wordt, maar wel een ware kern heeft. Verder zijn er de als feiten voorgestelde meningen en de klassieke krantenoogst met onjuiste meldingen, die meestal op een vergissing berusten.

Hier komt weer de menselijke factor in het spel, en daarmee de bibliotheken en hun medewerkers. Informatie is namelijk een vertrouwenskwestie, vooral wanneer het er op aankomt in te gaan tegen bestaande overtuigingen. Verder is het belangrijk dat je in bibliotheken reeds de basiskennis vindt over hoe informatie tot stand komt en hoe je informatie kan checken.

VERSPREIDING VAN KENNIS IN NETWERKEN

Ongetwijfeld moeten veel bibliotheekmedewerkers de hedendaagse mediacompetenties die ze willen overbrengen, zelf nog aanleren. Dat wordt echter geen opdracht voor de enkeling, maar voor een heel netwerk. “We zullen meer diverse types bibliotheekmedewerkers nodig hebben”, meent Nate Hill van de Metropolitan New York Library Council in gesprek met het Goethe-Institut. Tegelijkertijd zouden ook verwante sectoren, zoals de journalistiek, van deze bibliotheekkennis kunnen profiteren: zo is bijvoorbeeld het onderhoud van archieven volgens Hill een belangrijk aspect van de strijd tegen fake news.

Hoe zo’n meningsuitwisseling doeltreffend kan functioneren, blijkt uit een indrukwekkend project in Oekraïne: de International Research and Exchange Board (IREX). Als tegenwicht tegen de door Rusland gefinancierde propaganda heeft deze internationale vzw in een eerste fase bibliotheekmedewerkers en vervolgens 15.000 burgers in Oekraïne getraind om bronnen te checken, om betaalde meningen, haatberichten en vervalste video’s of foto’s te herkennen en zo de manipulatie tegen te werken.

Van zichzelf zijn bibliotheken inderdaad niet uitgerust voor de strijd tegen fake news, maar de voorwaarden zijn voorhanden om daartegen steeds doeltreffendere middelen in te zetten.

Top