फणस (Artocarpus Heterophyllus)
आर्टोकार्पस हेटेरोफिलस—मराठीत फणस, तामिळमध्ये पाळा, मल्याळममध्ये चक्का, तर हिंदी व बंगालीत कटहल म्हणून ओळखला जाणारा—हा मोरासी (Moraceae) कुलातील वृक्ष असून अंजीर व तुती यांचा निकट संबंधी आहे. दक्षिणेकडील पश्चिम घाटांच्या सदाहरित वर्षावनांत मूळ असलेला हा सदाहरित वृक्ष आज अनेक उष्णकटिबंधीय प्रदेशांत लागवडीखाली आढळतो. ‘जॅकफ्रूट’ हे नाव बहुधा पोर्तुगीज Jaca या शब्दावरून आले असावे, ज्याचे मूळ मल्याळम चक्का या शब्दात आहे—हा शब्द पोर्तुगीज समुद्रप्रवास करणाऱ्यांना १४९९ साली कालीकट येथे आगमनाच्या वेळी परिचित झाला.
सुयोग्य आकाराच्या त्याच्या दाट शेंड्यावर चमकदार, गडद हिरवी, उलट थेंबासारख्या आकाराची पाने असतात; कोरड्या ऋतुत ती पिवळसर ते लालसर छटांकडे झुकतात. तरुण अवस्थेतील पाने कधी कधी खाचदार दिसतात—याच वैशिष्ट्यामुळे या प्रजातीस हेटेरोफिलस (“विविध पाने असलेला”) हे नाव प्राप्त झाले. नर आणि मादी फुले एकाच वृक्षावर, पण स्वतंत्र घोसांत उमलतात; नर फुले आधी परिपक्व होतात आणि त्यांतून निघणारा मंद सुवास परागीभवनासाठी माशांना आकर्षित करतो.
फणस हे वृक्षावर उगवणारे जगातील सर्वात मोठे फळ आहे. शेकडो सूक्ष्म स्वतंत्र फळांच्या परस्परसंयोगातून घडलेला हा प्रचंड, बहुखंडी फलदेह एक विलक्षण रचना साकारतो. विविध परिपक्व अवस्थांत वापरात येणारा—कच्चा असताना “भाजीसदृश मांस” म्हणून, पिकल्यावर गोड फळ म्हणून, तसेच वाळवून किंवा प्रक्रिया करून—फणस दक्षिण व आग्नेय आशियातील अन्नसंस्कृतीत खोलवर रुजलेला आहे. त्याच वेळी, वन्य प्राण्यांमध्ये असलेल्या त्याच्या लोकप्रियतेमुळे त्याचा प्रसारही मोठ्या प्रमाणावर झाला आहे; इतका की ब्राझीलमधील तिजुका राष्ट्रीय उद्यान यांसारख्या ठिकाणी आज तो आक्रमक प्रजाती म्हणून ओळखला जातो.
