Deniss Hanovs poleca Moses und Homer

Moses und Homer © De Gruyter Verlag Czytając nową monografię Bernda Witte na temat oddziaływania kultury starogreckiej i żydowskiej na niemiecką filozofię epoki Oświecenia w XVIII i XIX wieku, pomyślałem – straszliwie piękne!
Witte pokazał rolę dyskursu o sztuce w późniejszej ideologii rasistowskiej i narodowosocjalistycznej, kiedy to podziw dla sztuki starogreckiej był wręcz pomocny w eksterminacji Żydów podczas horroru Holocaustu.

Na początku swych dociekań opisał intelektualną i cielesną wolność niemieckiego intelektualisty, homoseksualisty i miłośnika literatury starogreckiej, Johanna Joachima Winckelmanna. Dla Winckelmanna rzeźba starogrecka była uosobieniem absolutnego piękna. W czasie, kiedy kultura europejskich Żydów zaczęła przenikać do niemieckiej myśli filozoficznej, Winckelmann, zwracając uwagę na łączność między kulturami w wizerunkach Mojżesza i Homera, chciał, by uświadomienie sobie tego faktu wyzwoliło osiemnastowiecznego Europejczyka z jego myślowych ograniczeń i wzmocniło poczucie jego łączności z epoką szlachetnych bohaterów z eposów Homera.

Wraz z pismami Schillera o estetyce i hymnami pochwalnymi Goethego na cześć Homera do niemieckiej tradycji literackiej weszła nowa idea polityczna – nacjonalizm, jako uzasadnienie hierarchii wartości i przewagi nad innymi kulturami. W tej nowej kulturze wyobraźni – pojmowaniu narodu niemieckiego – odżyła dawna tradycja antyjudaistyczna, która połączyła się z nową interpretacją w klasycznych tekstach weimarskich – pismach Fichtego i Wagnera. Starogrecki ideał ciała gloryfikujący Spartę posłużył za wyjaśnienie, dlaczego Żydzi nie są piękni i dlaczego nie zdołali stworzyć dla swego narodu osobnego państwa, przez co – sic! – zasługują na politowanie, budzą nieufność i poczucie obcości. Poglądom tym w sukurs przyszedł społeczny darwinizm XIX wieku i w ten sposób hierarchia wartości przerodziła się w masowe niszczenie innych nacji. Piękno dostrzeżono w lekceważeniu, potem likwidowaniu tych nacji, które odstawały od niemieckiego ideału. Uśmiercano, żeby pozostać pięknym. W wyobrażeniach niemieckich fascynatów kulturą antycznej Grecji naród niemiecki był narodem wybranym, zdolnym kontynuować spuściznę starożytnych Greków.  

Bernd Witte zadaje w swojej książce nową wersję pytania, które do dziś zajmuje nasze umysły: w jaki sposób w neoklasycystycznej tradycji intelektualnej, w oświeceniowych Niemczech XVIII wieku możliwe było ukrycie nienawiści i śmierci, które potem reżim narodowosocjalistyczny wprzągł w groteskowy, dla wielu straszliwy, mechanizm eksterminacji.

Przekład: Urszula Poprawska
De Gruyter Verlag

Bernd Witte
Moses und Homer. Griechen, Juden, Deutsche: Eine andere Geschichte der deutschen Kultur
De Gruyter, Berlin, 2018
ISBN 978-3-11-056217-0
384 str.