Literatura dziecięca i młodzieżowa Wielka różnorodność

Estetycznie zaprojektowana książka popularnonaukowa: „Wilde Tiere“ Dietera Brauna
Estetycznie zaprojektowana książka popularnonaukowa: „Wilde Tiere“ Dietera Brauna | Foto (fragment): © Knesebeck

Literatura adresowana do młodych czytelników jest ważnym elementem niemieckiego rynku książki. Niemieckojęzyczną literaturę dla dzieci i młodzieży wyróżnia ambitna tematyka i staranne ilustracje. 

Kraje języka niemieckiego dysponują od dawna bogatą i różnorodną literaturą dziecięcą i młodzieżową. Dotyczy to zarówno treści, form i gatunków jak i pozycji tej literatury na niemieckim rynku książkowym, którego cechą jest ponadto mnogość przekładów autorów zagranicznych. I tak w 2014 roku wśród 73 863 premier książkowych było 8 142 książek dla dzieci i młodzieży, co oznacza, że stanowiły one 11% całej produkcji wydawniczej i zarazem 15,8% rocznego obrotu w całym handlu książką. Książki dla dzieci i młodzieży to najważniejszy i najbardziej dochodowy segment niemieckiej produkcji książkowej a także kultury dziecięcej.

Wysiłki autorów i wydawnictw w sposób szczególny skierowane są w stronę dzieci w wieku niemowlęcym, przedszkolnym i uczniów szkół podstawowych. Fakt ten łączy się z uznaniem istotnej roli, jaką książka odgrywa w tych fazach rozwoju dziecka, a także ze wspieraniem czytelnictwa wśród dzieci przez osoby prywatne i organizacje dotowane przez państwo. Antje Damm swoimi książkami pisanymi dla małych dzieci, takimi jak Frag’ mich! (2010) wnosi swoją cegiełkę w rozwój wyczucia poetyckości języka wśród najmłodszych i propaguje ideę czytania dzieciom. Przykładem literatury mającej duży wpływ na grupę czytelników dziecięcych jest berlińska trylogia Andreasa Steinhöfela Rico und Oscar, która ukazywała się sukcesywnie w latach 2008-2014 (w Polsce tom Rico, Oscar und Tieferschatten ukazał się w przekładzie Elżbiety Jeleń pod tytułem Rico, Oscar i głębocienie, Wydawnictwo WAM, 2011 a tom Rico, Oscar und Herzgebreche – pod tytułem Rico, Oscar i złamanie serca w przekładzie tej samej tłumaczki, również w Wydawnictwie WAM, 2012). Połączenie studium społecznego, komizmu sytuacyjnego i chwytającej za serce przyjaźni dwóch niezwyczajnych chłopców mieści się w tradycji dziecięcej powieści wielkomiejskiej a równocześnie dotyka sytuacji życiowej dzieci z rodzin patchworkowych. Również tacy autorzy i autorki jak Milena Baisch, Martin Baltscheit, Renate Düring, Finn-Ole Heinrich, Salah Nauora i Martina Wildner piszą książki, które cieszą się powodzeniem zarówno wśród dzieci jak i nauczycieli literatury. Mają one  pozytywne recenzje prasowe.  

Przesunięcie wieku czytelniczego

Książki dla czytelników powyżej lat dwunastu uważa się literaturę dla młodzieży. Od czasu Momo Michaela Ende (1973) oraz tegoż Die unendliche Geschichte (1979) pojawiła się nowa kategoria literatury – literatura dla wszystkich grup wiekowych, w związku z czym nastąpiło przesunięcie wieku czytelniczego od lat trzynastu do ogólnej grupy czytelniczej (polskie przekłady tych książek to odpowiednio: Momo w tłumaczeniu Teresy Jętkiewicz, Nasza Księgarnia 1978; Momo w nowym tłumaczeniu Ryszarda Wojnakowskiego, Znak 2010; Nie skończona historia w tłumaczeniu Sławomira Błauta, Znak, 2014). Tematami najczęściej znajdującymi odbicie w literaturze są czas dojrzewania (Nils Mohl, Es war einmal in Indianerland, 2011), egzystowanie na ulicy (Jana Scheerer, Mein innerer Elvis, 2010) i konfrontacja z przemocą fizyczną i systemową (Corinna Antelmann, Der Rabe ist Acht, 2014). 
 
  • Corinna Antelmann © Ulli Engleder - Mixtvision Verlag
    Corinna Antelmann
  • Dieter Braun © Knesebeck Verlag
    Dieter Braun
  • Dorit Linke © Privat - Magellan Verlag
    Dorit Linke
  • Nikolaus Nützel © Privat - arsEdition
    Nikolaus Nützel
  • Andreas Steinhöfel © Dirk Steinhöfel - Carlsen Verlag
    Andreas Steinhöfel
Książki dla dzieci i młodzieży często ilustrowane są niezwykle starannie. Ilustratorzy nawiązują do tradycyjnej kultury ilustrowania książek, wizualizują wiele informacji; wydawcy stwarzają im przestrzeń dla rozwoju wolnej sztuki. Do grupy ilustratorów wyróżnionych w ostatnich latach przez krytykę zaliczają się: Aljoscha Blau, Stefanie Harjes, Susanne Jannsen, Katharina Kuhl, Jonas Lautströer, Kat Menschik, Michael Roher i Einar Turnowski. Ponadto Reinhardowi Kleistowi, autorowi Der Boxer (2012) udało się wypromować gatunek noweli graficznej, który wzbogacił literaturę dla młodzieży.

Wysoki poziom edytorski książek popularnonaukowych

Wiele odmian literatury popularnonaukowej zwróciło się ku mediom cyfrowym. Książki popularnonaukowe adresowane do dzieci i młodzieży odznaczają się oryginalnymi rozwiązaniami artystycznymi i dydaktycznymi. Uwagę przyciągają zwłaszcza książki zaprojektowane ze szczególną dbałością o estetykę, takie jak Die Welt der wilden Tiere (2014/15) Dietera Brauna czy dokumentacje dziennikarskie Nikolausa Nützela – Mein Opa, sein Holzbein und der groβe Krieg (2013).

Jeśli szukać we współczesnej literaturze dla dzieci i młodzieży tematów typowo niemieckich, to będzie to narodowy socjalizm i holocaust (Reiner Engelmann Der Fotograf von Auschwitz, 2015), podział i ponowne zjednoczenie Niemiec (Dorit Linke Jenseits der blauen Grenze, 2014), a także futbol, zmienione relacje rodzinne i rzucająca się w oczy wielka liczba książek motywowanych filozoficznie.

Więcej niż książki

W literaturze dla dzieci i młodzieży od dawna nie chodzi tylko o same książki. Książkom, które stały się sukcesem wydawniczym, towarzyszy dziś mnogość innych form, począwszy od audiobooków poprzez filmy na Youtube aż do produktów merchandisingowych, tj. reklamujących publikacje poprzez rozmaite gadżety. W literaturze niemieckojęzycznej najszersza gama tego typu reklam dotyczy książek współczesnych klasyków dziecięcych: Kirsten Boie, Cornelii Funke, Janoscha i Paula Maara. Zmiany w zasadniczych trendach w literaturze, książce, zwyczajach czytelniczych, w handlu książką i w rozmaitych mediach dotyczą w tej samej mierze literatury dla dzieci i młodzieży co literatury dla dorosłych. Pod tym względem w literaturze dziecięcej i młodzieżowej  nie widać tu żadnych opóźnień, jak to bywało dawniej. Audiobooki, aplikacje, publikowanie nakładem własnym (self-publishing) są tak samo oczywistym sposobem funkcjonowania tej literatury co interaktywne teksty w mediach społecznościowych.