Niemieckojęzyczna literatura dla dzieci i młodzieży. Zarys

W krajach niemieckojęzycznych co roku ukazuje się około 8.000 książek dla dzieci i młodzieży, z czego 6.000 tytułów to pozycje, których oryginalnym językiem jest niemiecki. Ta imponująca liczba jest znakiem żywotności branży i skłania do refleksji. Co wyróżnia aktualną niemieckojęzyczną literaturę dla dzieci i młodzieży? Jakie są jej cechy charakterystyczne, jakie akcenty tematyczne, formy narracyjne, jaka jest specyfika stylistyczna?

Informacji na temat niemieckojęzycznej literatury dla dzieci i młodzieży oraz jej popularyzacji poza granicami Niemiec służy inicjatywa podjęta wspólnie przez Dział Literatury i Promocji Przekładów Goethe-Institut oraz Międzynarodową Bibliotekę Młodzieżową w Monachium: w 2012 roku został zredagowany pierwszy biuletyn informacyjny, który zaktualizowano z końcem roku 2014. Biuletyn skupia się na ogólnych tendencjach, ale również omawia konkretne tytuły i przybliża postacie niektórych twórców niemieckojęzycznej literatury dziecięco-młodzieżowej, wszelako trudno go traktować jako coś więcej niż swego rodzaju szkic. Wybór książek, prezentowanych w uaktualnionym biuletynie, uwzględnia wiele tytułów pokazywanych w ramach wystawy pt. „Na dobry początek”, która została opracowana w Goethe-Institut w Pradze na bazie pierwszego biuletynu. Wystawa ta cieszyła się dużym zainteresowaniem i zawędrowała m.in. na Słowację. Obecnie Goethe-Institut w Polsce, we współpracy z Międzynarodową Biblioteką Młodzieżową, zmodyfikował wybór książek: część pozycji pozostała, ale wiele zastąpiono innymi.

Wybór ten nie uwzględnia wszystkich tendencji rozwojowych aktualnej niemieckojęzycznej literatury dla dzieci i młodzieży, bo tak wielkie jest jej bogactwo. Spektrum sięga od pierwszych czytanek i łatwych lektur po filozoficzne książki obrazkowe i wyrafinowane powieści koncepcyjne. Dla młodszych czytelników nie brakuje historyjek o koniach, piratach albo i o wampirach, które, obok elfów i aniołów, świetnie się sprawdzają również w literaturze dla nieco starszych odbiorców. Poza tym znajdziemy również krwawe kryminały, (psycho)-dreszczowce i powieści z gatunku fantasy. Odzwierciedla to międzynarodowe trendy, bo fantasy - mimo pewnego osłabienia boomu – ciągle jeszcze wysoko plasuje się w rankingu popularności. Oprócz tytułów dobrze się sprzedających i przyciągających szerokie rzesze czytelników, w wielu krajach wydaje się również książki o wybitnej wartości literackiej i ilustracyjnej, które częstokroć nie trafiają do Niemiec. Jeśli chodzi o kierunek odwrotny, to można tylko spekulować, gdzie docierają impulsy literatury niemieckojęzycznej i jakie jej gatunki mają największy wpływ na literaturę światową . Takie bestsellery, jak choćby książki Cornelii Funke, odnoszą duże sukcesy poza granicami Niemiec, a niektóre tytuły wyróżnione Niemiecką Nagrodą w Dziedzinie Literatury Młodzieżowej (Deutscher Jugendliteraturpreis), jak na przykład powieści „Tschick“ (2010) Wolfganga Herrndorfa, czy też „Es war einmal Indianerland“ (2011) Nilsa Mohla, były i będą tłumaczone na inne języki. Podczas gdy „lustrzane światy“ Cornelii Funke i dystopie Ursuli Poznanski są szeroko rozumianą narracją fantastyczną, to takie książki, jak „Tschick“ i „Es war einmal Indianerland“, pomimo surrealnych epizodów, można zaliczyć do literatury realistycznej. Realizm odgrywa dużą rolę w krajach niemieckojęzycznych i po dziś dzień jest znaczącą siłą napędową niemieckojęzycznej literatury dziecięco-młodzieżowej. Już książki obrazkowe zajmują się – często w humorystycznej formie – tematyką bliską życiu, nie przemilczając jednak trudnych problemów. W książce „Der Fuchs, der den Verstand verlor“ (2010) Martina Baltscheita występują zwierzęcy protagoniści, co tworzy pewien dystans do, poruszanego tam, trudnego tematu demencji. Autorzy książek obrazkowych lubią mierzyć się z tradycją. Często biorą na warsztat klasyczne baśnie i reinterpretują je w wysublimowanej formie artystycznej. Dobrym przykładem są adaptacje Sybille Schenker: „Hänsel und Gretel“ (2011) oraz „Rotkäppchen“ (2014). Einar Turkowski nie odwołuje się w sposób bezpośredni do znanych tekstów, lecz raczej kreuje swój własny, niepowtarzalny świat na granicy snu i rzeczywistości. Jego precyzyjne, surrealne rysunki w technice ołówkowej grają wszelkimi niuansami pomiędzy czernią i bielą, tworząc wizje o wielkiej sile narracyjnej – tak jest na przykład w przypowieści „Der rauhe Berg“ (2013). Nie tylko książki Turkowskiego mogą zainteresować czytelników w każdym wieku – do takich pozycji należy też „Such dir was aus, aber beeil dich“ (2010) Nadii Budde. Autorka odwołuje się do wspomnień ze swojego dzieciństwa, które oprócz elementu wyjątkowości mają w sobie coś ponadczasowego.

W sferze narracyjnej literatury dla dzieci i młodzieży mamy do czynienia z jasno zdefiniowanymi „tekstami dla grup docelowych“, a więc z najczęściej nieskomplikowanymi utworami na temat mobbingu, zaburzeń odżywiania, czy choćby rozwodów, ale zdarzają się też historie całkowicie niebanalne, które mają wyrafinowaną formę literacką i traktują o chorobie, śmierci, samobójstwie, dysfunkcyjnych rodzinach, niełatwych przyjaźniach albo o skomplikowanych relacjach uczuciowych. Na bazie prawdziwych zdarzeń lub w formie fikcji poruszane są także trudne tematy historyczne, jak na przykład Holokaust, czy też problemy społeczne i ekologiczne, przy czym ich analiza może być dydaktyczna albo zawoalowana. Autorzy rzadko posługują się abstrakcyjnym dyskursem – najczęściej osią narracji czynią przeżycia bohaterów powieści, dzięki czemu czytelnik lepiej rozumie treść i może łatwiej identyfikować się z poruszanymi problemami.

W wielu powieściach młodzieżowych chodzi głównie o relację „ja i inni“, a więc o rozwój postaci i ich wzajemne związki. Zasadnicze znaczenie mają takie aspekty, jak lojalność i zobowiązania, emancypacja i bunt, poznawanie i akceptacja, samotność i samookreślenie. W powieści „Pampa Blues“ (2012) Rolf Lappert, w sposób rzeczowy, lakoniczny, jak również komiczny, opowiada o szesnastoletnim Benie, który musi się opiekować swym cierpiącym na demencję dziadkiem. W książce tej – podobnie jak w wielu innych utworach dla młodzieży – napięta atmosfera jest rozładowywana dowcipem, (auto)-ironią, komizmem sytuacyjnym i refleksją. Komizm i dowcip nie odgrywają żadnej roli w powieści Mirjam Pressler pt. „Ein Buch für Hanna“ (2011), która opowiada o młodej Żydówce i jej wędrówkach po Europie terroryzowanej przez narodowych socjalistów. Dzięki połączeniu osobistej narracji i monologów wewnętrznych powieść osiąga niezwykłą intensywność i bardzo porusza czytelnika. Także Reiner Merkel z wirtuozerią łączy personalne narracje różnych postaci. W swej obszernej książce pt. „Bo“ (2013) obrazuje początki procesu dorastania, biegle posługując się technikami powieści rodzinnej, społecznej i podróżniczej. Oprócz różnorodności tematycznej, w ambitnych tekstach dla młodzieży zwraca uwagę przede wszystkim forma utworów. Niejednokrotnie autorzy kreują bardzo poetycki język, który brzmi autentycznie, a nie teatralnie i narzucająco. Zaawansowane formy narracyjne, takie, na przykład, jak opowiadanie wieloperspektywiczne, oraz łączenie wielu gatunków narracji pozwalają tworzyć teksty, które nie roszczą sobie pretensji do absolutnej nieomylności, zachęcają do różnych interpretacji i odwołują się zarówno do sfery intelektualnej, jak i emocjonalnej. Anders, tytułowy bohater powieści Andreasa Steinhöfela (2014), jest postacią skonstruowaną w tradycji „dziwnego dziecka“, co irytuje zarówno otoczenie Andersa, jak i czytelnika książki. Utwór Steinhöfela jest doskonałym przykładem fabuły opowiadającej o momentach, w których wszystko wywraca się do góry nogami – tak jak „Tschick“, „Es war einmal Indianerland“ i książka Tamary Bach pt. „Marienbilder“ (2014). Protagoniści (i czytelnicy) są prowokowani do weryfikacji dotychczasowych poglądów i zmuszani do konfrontacji ze swymi marzeniami i lękami. Język i konstrukcje narracyjne, niewiarygodni narratorzy i niespójna, epizodyczna forma odzwierciedlają niepewność. Wartość języka i sama narracja są poddawane interpretacji immanentnej wobec tekstu, gdy stawia się pytanie o siłę, ale również granice języka, a to pytanie zyskuje w tekstach wymiar egzystencjalny.

Takie powieści, jak „Marienbilder“, czy też „Anders“ są bardzo złożonymi i wyrafinowanymi tekstami, które nie muszą obawiać się porównań z tak zwaną literaturą dla dorosłych i kwestionują klasyczny podział utworów na książki dla młodzieży i książki dla dorosłych. Jest jednak wiele pozycji, które mają wyraźnie określonego adresata. Często unikają one treściowej i estetycznej niejasności i wieloznaczności, konstruując pouczenia i przesłania w oparciu o dążenie do harmonii, co obniża ich wartość estetyczną. Aspekt wychowawczy, z którym zawsze łączy się literaturę dla dzieci i młodzieży, znów zyskuje na znaczeniu – i to nie tylko w samych książkach, lecz także w tekstach omawiających tę literaturę. Pytanie o to, co literatura dziecięco-młodzieżowa może i powinna sobą przedstawiać, wydaje się dziś wyjątkowo mocne, co wskazuje na wielkie potencjalne możliwości tych utworów w zakresie diagnozowania rzeczywistości. Czasy, w których nic nie trzyma się ustalonych ram, są wielkim wyzwaniem dla literatury dziecięco-młodzieżowej – jej autorów i jej czytelników. Wszystko to powoduje, iż niemieckojęzyczna książka dla młodych ludzi wydaje się być dzisiaj w dość skomplikowanej sytuacji.

Pomimo tych zawirowań, narracyjna literatura dziecięca przeżywa w ostatnich latach swoisty renesans. Przez długi czas uchodziła za trudny segment rynku wydawniczego, choć w krajach niemieckojęzycznych istnieje znacząca grupa odnoszących sukcesy i utalentowanych autorów książek dla dzieci. Aktywna jest na przykład Jutta Richter, która w swej powieści pt. „Helden“ (2014) opowiada historię winy i niezasłużonej sławy. Prawda i kłamstwo są też tematem książki „Füchse lügen nicht“ (2014) Ulricha Huba, w której autor z wielkim wyczuciem komizmu językowego i sytuacyjnego w mistrzowski sposób bawi się literackimi szablonami i zarazem oczekiwaniami odbiorców. Wyzwaniem dla czytelników jest również powieść „Elefanten sieht man nicht“ (2013) Susan Kreller: jej główna bohaterka jest bezkompromisową i empatyczną obserwatorką, która demaskuje hipokryzję i tchórzostwo dorosłych. Książka „Königin des Sprungturms“ (2013) Martiny Wildner również sytuuje się na pograniczu literatury dla dzieci i dla młodzieży. Fabuła, osadzona w środowisku sportowców, przedstawia proces emancypacji protagonistki, jakby to był perfekcyjny skok z trampoliny, a autorce udało się po mistrzowsku połączyć treść i formę.

Lata od roku 2010 były bardzo owocne w sferze literatury dziecięcej: w 2010 Milena Baisch i Elke Kusche opublikowały książkę „Anton taucht ab“, a Finn-Ole Heinrich i Rán Flygenring - „Frerk, du Zwerg!“; w 2011 Salah Naoura wydał „Matti und Sami und die drei größten Fehler des Universums“. Tytuły te nie ustępują poziomem tak znanym książkom, jak choćby „Rico, Oskar und die Tieferschatten“ Andreasa Steinhöfela z 2008 roku: fascynują komizmem sytuacyjnym i balansującymi na granicy groteski, oryginalnymi pomysłami. Historie te traktują o postawie bohaterów w odniesieniu do rodziny i przyjaciół, a także własnych pragnień i cudzych oczekiwań. We wspominanych trzech książkach protagonistami są ekscentryczni chłopcy, z którymi mogą się identyfikować młodzi czytelnicy płci męskiej zafascynowani takimi bohaterami. Jednocześnie daje to pole do ironicznego dyskursu na temat męskich ideałów i wzorców ról społecznych. W ten sposób jest uwzględniana i jednocześnie kontestowana wyraźnie odczuwalna tendencja do konstruowania tekstów zgodnie ze stereotypami ról płciowych.

Książki „Anton taucht ab“ i „Frerk, du Zwerg!“ znakomicie wykorzystują swój potencjał typograficzny i ilustracyjny. Możemy dziś mówić o wielkiej popularności narracji wizualnej: powieść graficzna jest bardzo modna i często udaje się jej w nowy sposób zaakcentować tradycyjne tematy. Nadaje ona dosłownie nowe oblicze znanym tematom i przemawia do czytelnika w inny sposób niż czysto werbalny tekst.

Fascynujące są trendy rozwojowe literatury faktu: w tej dziedzinie wiele się eksperymentuje, aby połączyć przekazywanie wiedzy z wymaganiami estetycznymi. Często powstają przy tym przekonujące, innowacyjne koncepcje – dobrymi przykładami są książki duetu Anke M. Leitzgen i Lisy Rienermann: w „Entdecke deine Stadt. Stadtsafari für Kinder“ (2011) oraz „Entdecke, was dir schmeckt“ (2013) autorki stymulują inicjatywę i interakcje młodych czytelników. Leitzgen i Rienermann opisują najbliższe środowisko dziecka, ale znajdziemy wiele pozycji poświęconych wszelkim możliwym sferom tematycznym – od kosmosu po głębiny oceanów. Najpopularniejsze są książki poruszające tematykę przyrodniczą, społeczną i historyczną oraz albumy o sztuce i biografie. Styl wypowiedzi najczęściej oscyluje pomiędzy rzeczowością a anegdotyzmem. Layout tych książek bywa bardzo urozmaicony: używa się przeróżnych czcionek, wprowadza się rysunki, zdjęcia i diagramy. Autorzy, poruszający tematykę odległą w sensie geograficznym lub czasowym, jak na przykład Anke Bär w „Wilhelms Reise. Eine Auswanderergeschichte“ (2012), często wymyślają postacie „bohaterów“, co sprawia, że przedstawiane zagadnienia stają się bliższe i bardziej zrozumiałe, a podstawowe elementy wiedzy – bardziej przyswajalne.

Większość książek jest nadal publikowana w tradycyjnej formie papierowej. Pojawiają się też wydania w formie e-booków – szczególnie dotyczy to literatury młodzieżowej, ale w coraz większym stopniu także dziecięcej. W segmencie książki obrazkowej na znaczeniu zyskują aplikacje smartfonowe. Na przykład w 2014 roku wydawnictwo Carlsen Verlag zaczęło publikować „LeYo. Die erste Multimedia-Bibliothek für Kinder“ – serię tytułów mających cyfrowe rozszerzenie multimedialne, z którego można korzystać za pomocą tabletu lub smartfona.

Reasumując, można stwierdzić, iż witalność niemieckojęzycznej literatury dziecięcej i młodzieżowej przejawia się nie tylko w dużej liczbie nowych publikacji. Daje o sobie znać oczywista tendencja do wydawania książek przeznaczonych dla określonych grup docelowych i zawierających konkretne przesłania i pouczenia, jednakże wyczuwa się również dążenie do wykraczania poza sztywne kategorie. I właśnie na tym „pograniczu“ często powstają książki wysokiego lotu w sensie estetycznym, których autorzy nie uchylają się od trudnych tematów i jednocześnie poszukują nowych rozwiązań formalnych.
 

Międzynarodowa Biblioteka Młodzieżowa

Zasadniczym celem działań Międzynarodowej Biblioteki Młodzieżowej jest kolekcjonowanie i promowanie książek dla dzieci i młodzieży oraz prowadzenie dyskursu na ich temat. Ta największa na świecie biblioteka międzynarodowej literatury dziecięco-młodzieżowej jest miejscem interkulturowego porozumienia i domem literatury, który oferuje bogaty program imprez dla dzieci, młodzieży i dorosłych: wystawy, spotkania autorskie, fora dla autorów i ilustratorów, wykłady i seminaria dla nauczycieli. Przy promowaniu literatury Międzynarodowa Biblioteka Młodzieżowa intensywnie wykorzystuje możliwości sieci społecznościowych. Facebook i otwarty blog umożliwiają wymianę uwag i poglądów wszystkim ludziom, którzy interesują się literaturą dla dzieci i młodzieży.

Wystawy objazdowe Międzynarodowej Biblioteki Młodzieżowej wędrują po świecie i umożliwiają „namacalne“ przeżywanie literatury. Wystawa pt. „Alles Familie! Familiendarstellungen in aktuellen Bilderbüchern“ prezentuje niemieckojęzyczne i zagraniczne książki obrazkowe, które są dobrymi przykładami różnorodnej narracyjnej i ilustracyjnej konfrontacji z przemianami modeli rodziny. Ekspozycja obejmuje książki, trzydzieści tablic poglądowych i cztery banery, nie zapomniano również o katalogu. Nowa wystawa objazdowa pt. „Buchstäblich anders“ pojawiła się w 2014 roku – prezentuje niekonwencjonalne elementarze z całego świata.

Więcej informacji o wystawach i innych projektach można znaleźć na stronie internetowej ​www.ijb.de.