Dizajn Igrzysk Olimpijskich 1972 Wielki eksperyment Otla Aichera

Dizajn Igrzysk Olimpijskich 1972 pod wieloma względami przypominał to, co dziś nazywamy corporate design, czyli tożsamością wizualną firmy. To był corporate design dla firmy o nazwie Republika Federalna Niemiec. Przesłanie brzmiało: pozytywna przemiana – liberalizm – postnacjonalizm.

Tereny olimpijskie w Monachium, 1972 Tereny olimpijskie w Monachium, 1972 | Foto: Otl Aicher, © Florian Aicher, Rotis

„Modell Deutschland“

Olimpiada 1972: plan sieci komunikacyjnej, 1968 - 1972 Olimpiada 1972: plan sieci komunikacyjnej, 1968 - 1972 | projekt: Otl Aicher, © Florian Aicher, Rotis W roku 1972 – 27 lat po zakończeniu wojny i 36 lat po ostatnich igrzyskach olimpijskich na niemieckiej ziemi – Republika Federalna z oczywistych względów ciągle jeszcze musiała walczyć o swój wizerunek. Musiała i chciała – w sposób prawie desperacki – udowodnić, że jest nowoczesnym, pluralistycznym krajem. Streszczeniem tych dążeń było hasło „Modell Deutschland“ - „Model Niemcy“, używane w późniejszej kampanii wyborczej SPD. Ta bezwarunkowa wola prezentacji na zewnątrz swego nowoczesnego wizerunku w jedynej w swoim rodzaju globalnej audycji reklamowej dla miliardów telewidzów stworzyła dizajnerom niepowtarzalne pole do popisu.

100 różnych sfer projektowania

Plakaty dyscyplin sportowych – ‚Gimnastyka artystyczna‘, ‚Bieg przez płotki‘, ‚Zapasy‘, 1968 - 1972 Plakaty dyscyplin sportowych – ‚Gimnastyka artystyczna‘, ‚Bieg przez płotki‘, ‚Zapasy‘, 1968 - 1972 | projekt: Otl Aicher, © Florian Aicher, Rotis Plakat towarzyszącej imprezy kulturalnej - ‚Międzynarodowy Festiwal Folkloru‘, 1968 - 1972 Plakat towarzyszącej imprezy kulturalnej - ‚Międzynarodowy Festiwal Folkloru‘, 1968 - 1972 | projekt: Otl Aicher, © Florian Aicher, Rotis Kluczową postacią tego przedsięwzięcia był Otl Aicher, dyrektor Wyższej Szkoły Projektowania w Ulm (Hochschule für Gestaltung - HfG). To właśnie HfG była miejscem, gdzie ze zgliszcz wojennych rodził się pierwszy nowoczesny dizajn w Niemczech. Aicher projektował przede wszystkim corporate design różnych firm – dziełem jego zespołu była tożsamość wizualna Lufthansy. I do Igrzysk Olimpijskich 1972 podszedł dokładnie tak samo, jak do klienta korporacyjnego.

Motto dizajnera brzmiało: „Jesteś takim, jakim się pokazujesz i pokazujesz się takim, jakim jesteś“. Aicher miał przed sobą ogromne zadanie: wyodrębnił 100 różnych sfer projektowania – od uniformów służb porządkowych, przez broszury i plakaty, aż po bilety parkingowe.

Nawet kosze na śmieci musiały odpowiadać dizajnerskim wytycznym. Logotypy konkurujące wizualnie z „München 1972“ (np. Coca-Cola) miały zostać zamaskowane, ale Aicher w końcu przegrał z potęgą marki, która właśnie w Monachium święciła swój pierwszy wielki triumf: jeśli dobrze przyjrzymy się zdjęciom archiwalnym, to bardzo często rzucą nam się w oczy trzy paski Adidasa.

Tęczowa olimpiada

Olimpiada 1972: broszury ‚Koszykówka‘, ‚Łucznictwo‘ i ‚Gimnastyka‘, 1968 - 1972 Olimpiada 1972: broszury ‚Koszykówka‘, ‚Łucznictwo‘ i ‚Gimnastyka‘, 1968 - 1972 | projekt: Otl Aicher, © Florian Aicher, Rotis Aicher chciał „robić politykę przy pomocy kolorów“ i do kolorów przywiązywał wielką wagę. Nie chciał barw patetycznych i nacjonalistycznych, preferował lekkość i pastelowość. Czerwień i złoto odrzucił bez namysłu, bo były w bombastyczny sposób wykorzystywane przez nazistów w czasie igrzysk w 1936 roku. Jako kolory podstawowe wybrał srebrny i jasnoniebieski – uniwersalne, a jednak kojarzące się z Bawarią. Srebrny przywodzi na myśl góry, a niebieski – niebo. Jeśli w piękny, słoneczny dzień spojrzymy dziś na dach namiotowy stadionu olimpijskiego na tle gór, to będziemy zafascynowani tą kombinacją barw, która jednocześnie wydaje się i technicystyczna i naturalna, w tym samym momencie odzwierciedla stan rzeczy i sprawia wrażenie sztucznej. Chcąc wzbogacić srebrno-niebieską paletę, Aicher poszukiwał jeszcze jakiegoś innego motywu barwnego – koniecznie ponadnarodowego, bo w Monachium wszelki nacjonalizm był wyklęty. Spontanicznie zdecydował się na kolory tęczy i tak monachijskie „spotkanie młodzieży świata” przeszło do historii jako „tęczowe igrzyska”.

Olimpiada 1972: piktogramy dyscyplin sportowych, 1968 - 1972 Olimpiada 1972: piktogramy dyscyplin sportowych, 1968 - 1972 | projekt: Otl Aicher, © Florian Aicher, Rotis Ta idea żyje nadal: w odniesieniu do narodów południowoafrykańskiego i amerykańskiego używa się określenia „Rainbow Nation”, bo tęcza stała się symbolem multikulturalizmu. Tęczowa flaga towarzyszy ruchom gejowskim i międzynarodowemu ruchowi pokojowemu PACE. A pomysłodawcą politycznej tęczy jest Otl Aicher. Ten genialny dizajner stworzył również system piktogramów, który do dziś wyznacza standardy. Aicher nie wymyślił wprawdzie tych symbolicznych figurek służących orientacji, bo można je już było zobaczyć w Berlinie w 1936 roku, ale nikt przed nim nie zaprojektował ich w sposób tak nowoczesny, zredukowany i komunikatywny.

Kres dizajnerskiej utopii

Wzięcie zakładników i masakra w czasie Olimpiady 1972 będą już zawsze postrzegane jako element niemiecko-żydowskiej historii, jako fatalne powtórzenie tego, „co wcześniej uczyniono Żydom na niemieckiej ziemi” – to słowa Hansa-Dietricha Genschera, ówczesnego ministra spraw zagranicznych RFN. Trudno odmówić mu racji. Dla Otla Aichera, który obsesyjnie wręcz chciał kontrolować wszystko, co miało związek z wizerunkiem monachijskich igrzysk, owe tragiczne wydarzenia oznaczały przede wszystkim całkowitą utratę kontroli.

Olimpiada 1972: maskotka Waldi, 1968 - 1972 Olimpiada 1972: maskotka Waldi, 1968 - 1972 | projekt: Otl Aicher, © Florian Aicher, Rotis Monachium roku 1972 – do pewnego momentu sprawiające wrażenie ulotnej, kolorowej, modernistycznej pop-utopii – zostało zdominowane przez dizajn z ponurej przeszłości: samochody policyjne, stalowe hełmy, pistolety maszynowe, sprzęt wojenny.

Niewyobrażalny krach. Koszmar. Dokładnie to, czego nikt sobie nie życzył. Strzały z 5 i 6 września 1972 roku pogrzebały wzorniczą utopię, która miała środkami dizajnerskimi współtworzyć lepszą ludzkość. Albo trzeba sobie uczciwie powiedzieć, że ta idea nie została pogrzebana, bo i tak nigdy nie była realna, lecz obliczona na kilka dni ułudy.

Jedno jest wszak pewne: nigdy potem żadnej imprezie sportowej nie towarzyszyły tak kompleksowe i intensywne działania dizajnerskie.
 

W roku 2012 zorganizowano już trzydziestą z kolei letnią olimpiadę czasów nowożytnych, a 13 maja ulmski dizajner Otl Aicher – gdyby żył – świętowałby dziewięćdziesiąte urodziny. Archiwum HfG, które od roku 1996 opiekuje się spuścizną po Aicherze, prezentuje od 13 maja do 14 października 2012 wystawę pt. „Otl Aicher - tęczowe igrzyska: identyfikacja wizualna XX Olimpiady Monachium 1972”.