Na skróty:
Przejdź bezpośrednio do treści (Alt 1)Przejdź bezpośrednio do podmenu (Alt 3)Przejdź bezpośrednio do menu głownego (Alt 2)

250. rocznica urodzin Alexandra von Humboldta
Rysy na pomniku

Wokół postaci Alexandra von Humboldta słychać krytyczne głosy.
Wokół postaci Alexandra von Humboldta słychać krytyczne głosy. | Foto (fragment): © picture-alliance/dpa-Zentralbild/Heinz Krimmer

Badacz Alexander von Humboldt często jest wychwalany, ale słychać także głosy krytyki. Przy okazji 250. rocznicy jego urodzin eksperci ostrzegają przed nadmierną gloryfikacją jego osoby, choć nikt nie podważa jego dokonań naukowych.
 

Wolfgang Mulke

Z dachów Ciudad Bolívar, miasta położonego w samym sercu Wenezueli, rozciąga się widok na deltę rzeki Orinoko, a w oddali – na dżunglę. Wilgotność powietrza podczas pory deszczowej wynosi tu niemal 100 procent, a temperatura nawet nocą rzadko spada poniżej 30 stopni. Można wyobrazić sobie, co musiał przeżywać pochodzący z Berlina naukowiec Alexander von Humboldt, gdy w lutym 1800 roku udał się na swoją pierwszą ekspedycję badawczą od Orinoko przez Caracas po Rio Negro. Wyprawa ta przez wielu uznana została za naukowe odkrycie Ameryki Południowej i okazała się początkiem działalności Humboldta, która rozsławiła go na cały świat.

Entuzjazm wokół postaci Humboldta, który był prawdopodobnie pierwszą supergwiazdą w historii nauki od czasów oświecenia, a zarazem jednym z ostatnich uczonych uniwersalnych, nie słabnie do dziś. Jego nauczanie o systemie zależności w przyrodzie, jego dzienniki podróżne i chęć odkrywania sprawiły, że stał się legendą. Na jego cześć zostały nazwane uniwersytety, szkoły, a nawet morze księżycowe. 6 maja 2019 przypada rocznica jego urodzin – musiałby zdmuchnąć 250 świeczek na torcie. Ponieważ mogłoby mu to zająć dużo czasu, fundacja nazwana jego imieniem ogłosiła cały rok 2019 rokiem Humboldta. W ramach obchodów tej rocznicy odbywają się liczne wydarzenia poświęcone działalności badacza, który był synem pruskiego oficera.
 
Połów węgorzy elektrycznych w rzece Orinoko. W tym eksperymencie Humboldt dowiódł, że węgorze atakują także zwierzęta lądowe. Drzeworyt z roku 1870. Połów węgorzy elektrycznych w rzece Orinoko. W tym eksperymencie Humboldt dowiódł, że węgorze atakują także zwierzęta lądowe. Drzeworyt z roku 1870. | Foto: © picture alliance/akg-images W swojej bestsellerowej książce Człowiek, który zrozumiał naturę. Nowy świat Alexandra von Humboldta oraz w drugiej części, Die Abenteuer des Alexander von Humboldt [Przygody Alexandra von Humboldta], Andrea Wulf przypisuje mu przełomowe odkrycia. Pisze na przykład, że „już w 1800 roku przewidział zmiany klimatyczne spowodowane działalnością człowieka”. Także prezydent Niemiec Frank-Walter Steinmeier podczas wygłoszonej w Ekwadorze przemowy otwierającej rok jubileuszowy podkreślał zasługi Humboldta, mówiąc, że „był jednym z największych edukatorów przyrodniczych wszechczasów”.

„Zasługi Humboldta są mocno przeceniane“

Stwierdzenia takie jak te są jednak uważane przez niektórych naukowców za przesadzone. „Przy całym poważaniu dla Humboldta – jego zasługi są mocno przeceniane”, uważa na przykład kierownik Centrum Nauk Przyrodniczych (Centrum für Naturkunde) Uniwersytetu w Hamburgu, Matthias Glaubrecht. Autorka Andrea Wulf twierdzi, że Humboldt wynalazł naturę i przewidział zmiany klimatyczne spowodowane przez człowieka. „Humboldt postrzegał świat w zupełnie inny sposób. Odrzucał ideę rozwoju“, tłumaczy Glaubrecht. Dodaje też, że jego rozumienie natury najpóźniej w roku jego śmierci, 1859, zostało zastąpione przez teorię ewolucji Darwina i stało się tak nie bez powodu. Według niego twierdzenie Humboldta, że wycinanie lasów ma wpływ na klimat, również trudno postrzegać jako ostrzeżenie przed zagrożeniem, jakim są zmiany klimatyczne.

Pomocnik kolonizatorów?

Badacz przyrody Alexander von Humboldt. Portret autorstwa Friedricha Georga Weitscha, 1806 Badacz przyrody Alexander von Humboldt. Portret autorstwa Friedricha Georga Weitscha, 1806 | Foto: © Wikipedia, domena publiczna Wokół stanowiska Humboldta w sprawie niewolnictwa i kolonializmu także toczą się gorące dyskusje. Na przykład inicjatywa „No-Humboldt21“ sprzeciwia się otwarciu planowanego Humboldt-Forum, krytykując między innymi samą nazwę. Mieszczące się w zrekonstruowanym Zamku w Berlinie największe nowo wybudowane muzeum w Niemczech ma zostać otwarte pod koniec roku 2019 i gromadzić między innymi zbiory pozaeuropejskie. W oświadczeniu wydanym przez inicjatywę czytamy, że odkrywanie świata przez europejskich badaczy w znacznym stopniu przyczyniło się do wyzysku eksplorowanych przez nich obszarów – „Pochodzący z Prus «prawdziwy odkrywca Ameryki», który rabował i transportował do Europy nawet osoby już pochowane, jest ucieleśnieniem kolonialnej dominacji.” Według aktywistów tej inicjatywy Humboldt mógł liczyć na wsparcie korony hiszpańskiej, na przykład w postaci hojnie wydawanych pozwoleń na podróże, w zamian za co powstrzymywał się od krytyki politycznej. Hiszpańscy władcy z kolei czerpali korzyści z informacji o badanych przez niego regionach.

Z takim sposobem patrzenia nie zgadza się ekspertka zajmująca się działalnością Humboldta, Andrea Wulf, podkreślając, że odrzucał on ideę kolonializmu i niewolnictwa, a także wspierał rewolucję w Wenezueli – „Mówił o barbarzyństwie cywilizowanego człowieka, gdy widział, jak rdzenni mieszkańcy są traktowani przez kolonistów i misjonarzy.” Humboldt krytykował również niesprawiedliwy podział ziem, monokulturę, przemoc i warunki pracy w koloniach.

Także pochodzący z Monachium historyk Frank Holl stanowczo odpiera zarzuty berlińskiej inicjatywy. Powołuje się na pisma Humboldta i zwraca uwagę na jego twierdzenie, że w szczęście w Ameryce nie jest w dłuższej perspektywie możliwe, dopóki „rasa wprawdzie upokorzona, ale nie zniszczona nie będzie miała udziału we wszystkich korzyściach płynących z postępu cywilizacyjnego oraz doskonalenia porządku społecznego”. Holl uważa, że jest to „bardzo jednoznaczna postawa antykolonialna i republikańska”, która „bynajmniej nie została sformułowana w sposób ostrożny lub powściągliwy”.
Mimo słów uznania takich jak przedstawione powyżej na pomniku tej supergwiazdy nauki w roku jubileuszowym powstało kilka rys. Znaczenie Alexandra von Humboldta dla nauki pozostaje jednak niezmienione.