O projekcie FREIRAUM

Teenagers are looking over a town from a rooftop Photo: Ant Rozetsky © unsplash

W ramach projektu „Freiraum” zbadamy, jak w europejskich miastach postrzegana jest kwestia wolności. Jakie nasuwają się pytania, kiedy obywatele i obywatelki, naukowczynie i naukowcy, osoby tworzące kulturę poddają refleksji pojęcie wolności? Jakie problemy wysuwają się na pierwszy plan? Wymieniając się swoimi pytaniami placówki Goethe-Institut z 38 miast wraz ze swoimi partnerami z kręgów sztuki i organizacji pozarządowych dochodzą do twórczych odpowiedzi – na odległość, ze zbawiennego dystansu, w dialogu. Poniżej przedstawiamy zarys projektu.
 

W Europie zachodzi zmiana. W wielu krajach poklask zyskują partie populistyczne i nacjonalistyczne. Sceptyczna postawa wobec UE, która tak wyraźnie dała o sobie znać podczas referendum o Brexicie, nie ogranicza się do Wysp Brytyjskich. Portugalia, Hiszpania, Grecja zmuszone są do drakońskich metod zaciskania pasa. Procesy integracyjne przebiegają w nierównym tempie, kraje takie jak Rumunia czy Bułgaria są spychane na margines. Krótko mówiąc – Europa mierząca się z wyzwaniami na wielu poziomach poszukuje adekwatnych odpowiedzi.

Goethe-Institut: podjąć wyzwanie i dać polityce europejskiej nowe impulsy

Goethe-Instytut jest instytucją z misją europejską. Angażuje się na rzecz wizji Europy zintegrowanej, współtworzy wspólną a zarazem różnorodną przestrzeń kultury. Poczuwa się do wartości takich jak otwartość, swoboda, sprawiedliwość oraz integracja wszystkich aktorów społecznych. Goethe-Institut ma zarazem świadomość, że niemal wszędzie status quo Europy wydaje się dzisiaj niepewny. Nieugięte trwanie przy opowieści o zjednoczonej Europie mogłoby wydać się zaprzeczaniem rzeczywistości. Podobnie jak Europa zmuszona jest podjąć wyzwanie płynące z obecnej sytuacji, tak i Goethe-Institut musi nadać własnym działaniom na rzecz europejskiej polityki bardziej wyraziste kontury. Zamiast naiwnego entuzjazmu kierunek niech wyznacza nam gotowość do dialogu. Do dialogu, któremu czasami towarzyszyć będą silne napięcia.      
 
FREIRAUM: zająć stanowisko, wzmocnić partnerów, dotrzeć do nowych grup odbiorców


Goethe-Institut zajmuje jasne stanowisko wdrażając projekt FREIRAUM, realizowany w okresie 2017 do początku 2019 roku. Osią projektu jest pojęcie wolności, w dużej mierze kształtujące europejską tożsamość co najmniej od epoki renesansu. Obietnica, jaką niesie wolność, traci aktualnie blask. Ambiwalencja, nieodłącznie związana z pojęciem wolności, nabiera coraz większej wagi i to nie tylko za sprawą krajów takich jak Polska czy Węgry, gdzie dominujący stał się antyliberalny styl uprawiania polityki. Wielu partnerów Goethe-Institut odczuwa w tej sytuacji zaniepokojenie, niektórzy z nich są de facto zagrożeni. Dla nich Goethe-Institut pozostaje niezawodnym partnerem oraz kreuje w ramach FREIRAUM przykłady szeroko zakrojonej współpracy.  
 
Goethe-Institut świadomie kieruje projekt FREIRAUM do nowych grup odbiorców: do często marginalizowanych młodych ludzi ze środowisk migracyjnych oraz do osób spoglądających sceptycznie lub nawet krytycznie na dzisiejszą Europę, ale na tyle jeszcze otwartych, że wykazuję gotowość do rozmowy. Osoby, które same będąc na Europę otwarte, traktują taką postawę jako rzecz oczywistą, chcemy zmotywować do zabierania głosu w sprawie. 
 
Przebieg projektu: zidentyfikować pytania, dobrać tandemy, wymienić się pytaniami, wypracować odpowiedzi
 
Centralną ideą FREIRAUM są sieci współpracy. Projekt przebiegać będzie w następujący sposób: do końca września 2017 każdy z uczestniczących 38 europejskich Goethe-Institut we współpracy z kilkoma lokalnymi partnerami – mogą to być teatry lub ośrodki kultury, organizacje pozarządowe, uniwersytety, stowarzyszenia lub inicjatywy – formułują jedno pytanie dotyczące pojęcia wolności. Pytanie powinno podnosić kwestię szczególnie problematyczną w danej lokalizacji a zarazem bardzo dla niej istotną. W drodze do wyłonienie i doprecyzowanie owego pytania, każdy Goethe-Institut poświęci stosowny czas na intensywny research, organizując na przykład warsztaty z udziałem partnerów i partnerek, zewnętrznych ekspertek i ekspertów.    

Analiza kwestionariusza rozesłanego do wszystkich europejskich Goethe-Institut przed przystąpieniem do projektu wykazała, że pytania te odnosić się będą prawdopodobnie do jednego z trzech wielkich obszarów tematycznych:

  1. „Wolność a tożsamość” (kolizja pomiędzy wolnością słowa i wolnością artystyczną a wartościami religijnymi; mnogość konfliktów wywoływanych przez walkę o prawa kobiet i osób LGBTQ);
  2. „Wolność a ekonomia” (jak ekonomiczna sytuacja jednostki oraz kraju warunkuje korzystanie z praw do wolności; jak neoliberalny wolny rynek ogranicza lub uniemożliwia swobodny rozwoju potencjału człowieka); oraz
  3. „Wolność a Europa” (różne perspektywy postrzegania UE jako gwaranta wolności i niepodległości a z drugiej strony jarzma ograniczającego autonomię).

Jak spojrzenie z zewnątrz pomaga tchnąć nowego ducha w myśl europejską
 
Drugim krokiem jest wyprodukowanie przez 38 uczestniczących w projekcie Goethe-Institut we współpracy z lokalnymi partnerami do listopada 2017 krótkich, dwuminutowych nagrań video, obrazujących wypracowane przez nich pytanie i naświetlające kontekst. Klipy te zostaną przedstawione podczas spotkania w Warszawie, 4/5 grudnia 2017. Celem spotkania – poza prezentacją klipów – jest również wyłonienie drogą losowania tak zwanych tandemów – dobór dwóch Instytutów, które będą ze sobą współpracować w ramach projektu FREIRAUM, wymienią się pytaniami i wraz ze swymi partnerami wypracują odpowiedź na pytanie partnerskiego Instytutu.

Na przykład: Goethe-Institut w Warszawie i Brukseli zostają losowo połączone w parę. Brukseli podejmuje kwestię postawioną przez Warszawę wypracowując wraz ze swym partnerem propozycję projektu lub formatu – i na odwrót. Ważne jest dla nas, żeby wiodącą rolę odgrywali przy tym lokalni partnerzy ze swoimi pomysłami a nie Goethe-Instytut. W każdym zespole tandemowym powstają zatem dwie produkcje, które zostaną zaprezentowane w obu lokalizacjach, w tym przykładzie w Warszawie i Brukseli. Proces ten potrwa aż do wiosny 2019.

Ufamy, że perspektywa patrzenia z zewnątrz jest pomocna w o ocenianiu sytuacji na nowo i inaczej. Jesteśmy przeświadczeni, że w sytuacji odczuwanej jako problematyczna możliwe jest znalezienie twórczego rozwiązania poprzez zmianę perspektywy, patrząc na nią z zupełnie innego miejsca. Jesteśmy przekonani, że tego rodzaju wymiana niesie szansę tchnięcia nowego ducha w myśl europejską, która wielu osobom jawi się dzisiaj myślą zbyt abstrakcyjną.