Na skróty:
Przejdź bezpośrednio do treści (Alt 1)Przejdź bezpośrednio do podmenu (Alt 3)Przejdź bezpośrednio do menu głownego (Alt 2)

Niemiecki w kontekście wielojęzyczności praskiej
Literacki język Franza Kafki

© Goethe-Institut

Przez długi czas niemiecki Franza Kafki znany był tylko z pośmiertnego wydania jego dzieł przez Maxa Broda, który był wykonawcą testamentu pisarza i sprawował pieczę nad jego literacką spuścizną. Max Brod, chcąc zapewnić tekstom swojego przyjaciela jak największą poczytność, ingerował w nie, usuwając wszystkie „pragizmy“ świadczące o tym, że autor mówił regionalną odmianą niemieckiego charakterystyczną dla mieszkańców Pragi. To dlatego Kurt Tucholsky i Hermann Hesse chwalili „wzorową“, a nawet „klasyczną“ niemczyznę Kafki. Miejscowe kręgi pisarskie wydawały się tę opinię potwierdzać, utrzymując, że prascy pisarze używają „literackiej niemczyzny w jej czystej i autentycznej postaci“ (Johannes Urzidil). Sam Kafka przyznawał jednak, że poza Czechami jego „praski niemiecki“ zwraca uwagę rozmówców. Dopiero ukazujące się od 1982 roku w wydawnictwie S. Fischera (Frankfurt nad Menem) Kritische Kafka-Ausgabe [Krytyczne wydanie dzieł Kafki], które dokumentuje wszystkie zmiany w tekstach dokonane zarówno przez samego Kafkę, jak i ingerencje jego wydawców, pozwala na zapoznanie się z autentyczną praską niemczyzną przełomu wieków. Podczas pisania, charakteryzującego się płynnością, spontanicznością, emocjonalnością i ekstatycznością, Kafka popełniał wiele pomyłek, które od razu poprawiał, toteż na pierwotnym tekście narosła warstwa dokonywanych na bieżąco korekt, obrazujących tekst niejako in statu nascendi. Pozwalają one również częściowo zrekonstruować mówioną niemczyznę Franza Kafki.

W oparciu o tak powstałą krytyczną bazę tekstową sporządzono specyficzną, nie pozbawioną błędów gramatykę właściwą Kafkowskiej prozie, która umożliwiła formalną rekonstrukcję jego języka codziennego. By pogrupować powtarzające się formy odbiegające od normy literackiej niemczyzny i przyporządkować je do konkretnego źródła (dialekt, jidysz, czeski), użyto metody łączącej metodologie różnych dyscyplin językoznawczych: lapsologii, która zajmuje się analizowaniem pisanego niemieckiego tych użytkowników języka, którzy mówią gwarą oraz bada, w jaki sposób wzory gwarowe przenikają z języka mówionego do języka pisanego; dialektologii, która wspomaga badania lapsologiczne poprzez kompendia gramatyczne, słowniki i atlasy językowe gwar niemieckich; oraz lingwistyki kontaktowej, która bada (kolektywny) stabilny transfer elementów z jednego języka do innego. Kolejnym krokiem było zbadanie – na podstawie „modelu języków standardowych“ Ulricha Ammona – czy wyłonione tą metodą regionalizmy w prozie Kafki należą do standardu regionalnego (austriackiego, czeskiego, praskiego) czy też pochodzą z języka mówionego i nie były składnikami języka pisanego. W tym celu prześledzono, czy owe regionalizmy występowały we współczesnych Kafce źródłach referencyjnych (takich jak gramatyki, słowniki, wytyczne wydawnictw odnośnie poprawnej pisowni, gazety codzienne, beletrystyka).

„Wschodniośrodkowobawarska gwara miejska typu wiedeńskiego”

Większość regionalizmów Kafki (55 ze 103 typów) ma pochodzenie dialektalne. Pisarz został zakwalifikowany jako użytkownik wschodniośrodkowobawarskiej gwary miejskiej typu wiedeńskiego. Wskazuje na to przede wszystkim przejęcie wymowy charakterystycznej dla górnoniemieckich, częściowo tylko bawarskich dialektów, a czasem wyłącznie dla niemieckiej odmiany wiedeńskiego: to między innymi brak samogłoski „e“ w przedrostkach „ge-“ i „be-“: „glüftet“, „weggangen“, „bhandeln“; wymowa „ö“, „ü“ i „eu“ jak „e“: „meglich“ (möglich), „Thier“ (Tür), „trei“ (treu); wymiana spółgłosek dźwięcznych na bezdźwięczne b na p, g na k i d na t: „Bult“ (Pult), „glein“ (klein), „Schulder“ (Schulter); brak spółgłoski l po samogłosce (wokalizacja): „sebst“ (selbst), „Wöbung“ (Wölbung), „fühten“ (fühlten); oraz monoftongizacja dyftongów ei na ä [ɛ:]: „Brete“ (Breite), „Gereztheit“ (Gereiztheit), „Feenheit“ (Feinheit). Również w warstwie morfologicznej niemiecki Kafki wykazuje liczne dialektyzmy: na przykład zaimki osobowe „i“ (mir) oraz „mir“ (wir), formy rodzajników „a“ (ein, eine), „dee“ (die) i „dees“ (das). Na plastyczną rekonstrukcję mówionego niemieckiego Kafki pozwalają też używane przez niego formy czasowników, jak „rucken“ (rücken), „ziegen“ (ziehen) i „gekennt“ (gekannt). Kafka, który w młodych latach mawiał, że jego niemiecki ma „austriacki koloryt“, najwyraźniej faktycznie był „austrofoniczny“.

Cechy językowe jidysz i czeskiego

W niemieckim Kafki nie brak też śladów jidysz: 26 procent wszystkich regionalizmów, które przeniknęły z języka mówionego do jego tekstów, pochodzi z dawnego języka praskich Żydów. Takim regionalizmem jest na przykład zapis „s“ jako „z“ oraz „f“ zamiast w na początku słowa; Kafka mówił więc prawdopodobnie „Zache“ (Sache), „zondern“ (sondern) i „Zessel“ (Sessel), „Färme“ (Wärme), „fissen“ (wissen) i „fickelte“ (wickelte); „pf“ wymawiał w nagłosie jako „f“, w nagłosie i wygłosie jako „p“: „Fosten“ (Pfosten), „Ferd“ (Pferd) i „kramphaft“ (krampfhaft). W warstwie morfologicznej zwracają uwagę formy celownika zaimka pytającego „wer“: „um wem es sich handelt“, „Wem suchst Du?“. Również specyficzne użycie przez Kafkę przedrostka „her-“ w złożonych przysłówkach określających kierunek podlega wzorowi jidysz: „Jetzt wäre ich bald herausgefallen“ (w jidysz „aroys“: heraus/hinaus). Można zatem uznać, że Kafka nie uprawiał literackiej autostylizacji, twierdząc, że jego język to „niemiecki naszych nie-niemieckich matek, który wciąż dźwięczy nam w uszach“. Owe jidyszyzmy są reliktami, które w niemiecko-żydowskich kręgach w Pradze były na przełomie wieków wciąż żywotne, a Kafka przejął je w dzieciństwie w ramach swojej socjalizacji językowej. Jako część etnolektu dokumentują one ostatnie stadium tzw. przesunięcia językowego czeskich Żydów w XIX wieku i przydają „austrofonii“ Kafki „akcentu jidysz zachodniego“.
 
Z kolei wzory językowe czeskiego widać przede wszystkim w składni. Często brakuje u Kafki tych części mowy, jakich nie ma również w czeskim, po pierwsze, rodzajników: „bei Tür“, „durch Labyrint“, „auf Ofenbank“; po drugie, spójnika wprowadzającego konstrukcje bezokolicznikowe „zu“: „ob es richtig war, so handeln“, „sie suchten einander zurückdrängen“, „er scheint ihn gar nicht gelesen haben“. Takie odchylenia od normy są dla czeskich użytkowników niemieckiego równie typowe jak niezdecydowanie Kafki w kwestii użycia przyimków „an“ i „auf“, które w czeskim mają tylko jeden odpowiednik na: „an/auf der Decke hängen“, „an/auf die Türe schlagen“, „etwas an/auf etwas hängen“. Również te świadectwa niemiecko-czeskiego kontaktu językowego musiały być obecne w praskiej odmianie codziennego niemieckiego już w czasie socjalizacji językowej Kafki. Ich rodowód ma po części charakter regionalny i standardowy, można je bowiem znaleźć również w codziennej praskiej prasie i beletrystyce. Tym samym dowiedziono też, że w Pradze istniał szczególny standard niemieckiego, który częściowo odbiegał od oficjalnej austriackiej normy języka pisanego.

„Najbardziej osobista, literacka odmiana niemczyzny“

Charakterystyczne dla Pragi, Czech i Austrii standardowe regionalizmy pokazują ponadto, że Kafka gotów był podporządkować się językowym normom niemczyzny właściwym Rzeszy Niemieckiej. Korekta zwrotu „vergessen an“ (+ biernik) przez redaktorów wydawnictwa Kurt Wolff Verlag z Lipska przed opublikowaniem Przemiany (1915) doprowadziła do tego, że od tamtej pory konstrukcja ta (chociaż zgodna z formą austriacką) znikła z pism Kafki: „er vergaß in der Aufregung an alles andere“. Również jego spór z berlińską narzeczoną Felicją Bauer dotyczący słowa bis skończył się w 1917 roku na tym, że Kafka, po tym jak nie udało mu się dowieść, że Niemiecki słownik braci Grimm dopuszcza użycie subjunkcji „bis“ w sensie „dopiero, gdy”, od tamtej pory skrupulatnie unikał tego użycia, mimo że było ono dopuszczalne w standardowym austriackim: „der Laden leert sich und erst bis wenn er ganz leer ist, geht auch der Soldat“. O tym, że normy językowe Rzeszy Niemieckiej nie zawsze były dla niego świętością, świadczy używanie praskiej formy standardowej liczebnika nieokreślonego „paar“ (einige) bez rodzajnika nieokreślonego ein: „auf paar Minuten“, „nur paar kurze Fragen“. Kafka akceptował tu wprawdzie rodzajniki, które podczas korekty Przemiany dodawali jego wydawcy, lecz korekty te nie miały wpływu na jego użycie języka. Zadecydowało o tym „subtelne wyczucie językowe“, które rzekomo posiadali piszący po niemiecku prascy Żydzi i przekonanie, „że w niemieckim żyją tak naprawdę tylko dialekty, a poza nimi wyłącznie najbardziej osobista, literacka odmiana niemczyzny“.