Zalecenia Norymberskie
Cel: dziecko otwarte międzykulturowo

Wczesne rozpoczęcie nauki pozwala na wykorzystanie wszystkich zasobów w celu zapewnienia dziecku jak najlepszych szans rozwoju w procesie uczenia się języków obcych. Należą do nich wymiar emocjonalny, twórczy, społeczny, poznawczy i językowy ogólnego rozwoju dziecka. W dużym stopniu należy do nich jednak także międzykulturowa kompetencja komunikacyjna.

Dziecko zainteresowane aspektami międzykulturowymi i otwarte na nie może stać się później międzykulturowym użytkownikiem języka.[1] Jest to zdeklarowany cel dzisiejszego nauczania języków obcych.

Miarą kompetencji językowej ucznia nie jest już jedynie kompetencja językowa rodzimego użytkownika danego języka, lecz umiejętność radzenia sobie z różnorodnymi zadaniami w zakresie komunikacji międzykulturowej. Uczeń w wieku dziecięcym powinien być w ramach wczesnej nauki języków obcych konfrontowany z impulsami i treściami, na których podstawie mogą się rozwinąć u niego otwartość i tolerancja właściwe międzykulturowym użytkownikom języka. Wczesna styczność z językiem obcym powinna budzić zainteresowanie językami, prowadzić do poczucia radości podczas ich nauki i „motywować dziecko do porozumiewania się także w innym języku niż ojczysty”.

 

ZALECENIA:

Wczesna nauka języków obcych powinna z jednej strony koncentrować się na rozwoju kompetencji językowych, z drugiej strony jednak powinna wspierać także umiejętności ogólne, międzykulturowe oraz związane ze strategią uczenia się.

Rozwój kompetencji ogólnych – jak np. kompetencja osobista lub społeczna – nie przebiega w oddzieleniu od rozwoju innych kompetencji. Jest zatem także ważnym zadaniem w zakresie wczesnej nauki języków obcych.

W ramach oferty edukacyjnej wczesnego nauczania języków obcych powinien być wspierany rozwój następujących ogólnych kompetencji:
  • kompetencja osobista: Przez swoje dokonania i spostrzeżenia w procesie nauki języka obcego dziecko wzmacnia poczucie swojego własnego ja, uczy się oceniać i doceniać siebie oraz swoją osobistą rolę w obrębie grupy, a także nabiera odwagi do działania.
  • kompetencja społeczna: Zdrowa samoocena prowadzi do właściwego postrzegania innych osób w grupie. Dziecko postrzega inne osoby w kontekście ich osobistego znaczenia, uczy się szanować każdego z osobna, pracuje w zespole, rozwija poczucie przynależności do grupy.
  • kompetencja emocjonalna: W kontakcie z innymi osobami dziecko uczy się wyrażać uczucia, a także rozpoznawać konflikty i problemy, poznaje również sposoby, które być może pozwolą na rozwiązanie problemu.
  • kompetencja ruchowa: Ruch podczas procesu uczenia się należy do podstawowych potrzeb dziecka, wzmacnia zdolność percepcji i przyczynia się do ruchowego rozwoju dziecka.
  • kompetencja poznawcza: Język obcy staje się medium do przekazywania treści, jest w mniejszym stopniu celem samym w sobie. Treści przekazywane w języku obcym skłaniają do zastanowienia się, wspierają także wydajność pamięci. Ta kompetencja rozwija się najwcześniej w wieku ok. dziesięciu lat.
  • kompetencja twórcza: Obce dźwięki i znaki oraz nowe i niezwykłe treści cieszą, wzbudzają ciekawość, generują nowe pomysły i zachęcają do wypróbowywania nowych zachowań.
  • kompetencja zachowania uwagi: Nowe wpływy uwrażliwiają nas na nasze otoczenie, na nasze środowisko, na potrzeby innych ludzi i na rzeczy im niezbędne. Bycie uważnym prowadzi do uznania i respektu, a także do zaufania.

W zakresie kompetencji językowych, którymi dysponować powinny dzieci w wieku ok. dziesięciu lat, brak jest do tej pory badań, których wyniki pozwoliłyby na jednoznaczne sformułowanie standardów w tym zakresie. 

Wyjątek stanowi fakt, że dzieci posiadają zdolność dobrego opanowania wymowy obcego języka przy odpowiednio intensywnej pracy. 

Należy założyć, że rozwój kompetencji językowych dziecka w odniesieniu do poszczególnych umiejętności przebiega różnie. Ma to przypuszczalnie związek z tym, że zajęcia lekcyjne w ramach wczesnej nauki języków obcych, szczególnie na początku edukacji w szkole podstawowej, koncentrują się przede wszystkim na umiejętności słuchania i mówienia. W przedszkolu i w oddziałach przedszkolnych na pierwszym planie znajdują się umiejętności receptywne – słuchanie, rozumienie ze słuchu i rozumienie ogólnie. W szkole podstawowej dochodzi do tego coraz więcej strategii i aktywności o charakterze produktywnym i interaktywnym (mówienie, pisanie, interakcja ustna).

Zalecenia:
  • Niezależnie od momentu rozpoczęcia nauki w ramach wczesnego nauczania języków obcych należy dać każdemu dziecku w początkowej fazie odpowiednią ilość czasu na przyswojenie impulsów językowych, bez ponaglania do mówienia lub poprawiania w nieodpowiedni sposób prób mówienia.
  • Owa szczególna zdolność, którą dzieci dysponują w zakresie wymowy, powinna być wspierana w sposób przemyślany i intensywny, szczególnie przy wykorzystaniu autentycznych nagrań.
  • Umiejętność pisania w języku obcym należy wprowadzać bardzo ostrożnie.
  • Input, którego celem jest rozwój kompetencji obcojęzycznej, powinien być co do treści, strony językowej i metodyki zorientowany na potrzeby komunikacyjne dziecka.
Rozwój kompetencji międzykulturowej we wczesnej nauce języków obcych zawiera z jednej strony aspekt wychowawczy: społeczne kontakty z innymi osobami, a z drugiej strony aspekt komunikacyjny: porozumienie za pośrednictwem języka obcego. Już na tak wczesnym etapie możliwe i pożądane jest uwrażliwianie dzieci na kwestie międzykulturowe przez dobór odpowiednich treści kształcenia i form aktywności, np. za pośrednictwem:
  • treści krajoznawczych na temat kultury języka docelowego (np. odnośnie świąt i zwyczajów)
  • materiałów przedstawiających „obcą” i własną kulturę w kontraście, przez co wyostrza się postrzeganie przez dziecko (np. przedmioty codziennego użytku, sztuka)
  • materiałów wspierających empatię wobec osób z innych kultur
  • sytuacji zbliżonych do realnych (zabawy w odgrywanie ról), które pozwalają trenować zdolność działania w sytuacjach o charakterze międzykulturowym
Dziecko poznaje inną kulturę przez obrazy, teksty albo też treści wirtualne, które są mu prezentowane w języku obcym. Zasadniczą rolę w procesie postrzegania tego, co obce, odgrywa równoczesne postrzeganie tego, co znane, ponieważ przyrost wiedzy, który jest celem, polega w tym przypadku na włączeniu nowych informacji i wrażeń w system tego, co znane, i powiązaniu ich z tym systemem.

Zalecenia:

Treści i metody należy wybierać tak, by dziecko zachowało i pogłębiało swoją naturalną otwartość wobec tego, co nowe, i było w procesie nauki uwrażliwiane na postrzeganie siebie i innych.

Materiał dydaktyczny powinien być dobrany w taki sposób, by umożliwić dziecku,
  • odkrywanie odmienności w tym, co zna, i znanego w tym, co odmienne.
  • zaakceptowanie tego, co odmienne, jako odmienne.
  • naukę radzenia sobie z niepewnością i lękami wynikającymi z kontaktu z nieznanym.
Każdy uczeń przynależy ze względu na swoje predyspozycje do określonego typu. W związku z tym może wypracować własne techniki i strategie uczenia się, które można wykorzystać w możliwie adekwatny sposób podczas zajęć lekcyjnych z języka obcego. 

Uczenie się wszystkimi zmysłami oznacza także, że dziecko wzmacnia postrzeganie samego siebie, dokładnie obserwuje siebie i swoją aktywność w procesie uczenia się, tak że uświadamia sobie, w jaki sposób najefektywniej uczy się języka obcego. Jeśli dziecko zostanie wprowadzone w możliwie różnorodne strategie uczenia się, będzie w stanie rozpoznać swoje preferencje i kształtować później samodzielnie swój proces i rytm uczenia się. 

Strategie uczenia się ułatwiają proces przyswajania języków obcych oraz powodują pozytywne nastawienie od ich nauki i używania. Ma to także pozytywny wpływ na naukę kolejnych języków obcych.

Zalecenia:
  • Już na etapie wczesnego nauczania języków obcych metody i treści kształcenia powinny być kształtowane w taki sposób, aby każde dziecko miało możliwość uczyć się, obserwować siebie i swoją aktywność w procesie uczenia się, stopniowego odkrywania, jakim jest typem ucznia, i za pośrednictwem których zmysłów uczy się najszybciej i najefektywniej.
  • Trening podstawowych strategii komunikacyjnych (np. zadawanie pytań, używanie gestów i mimiki itd.) i zapamiętywania należy zacząć możliwie wcześnie.
  • Dzieciom należy stworzyć okazję do poznania i wypróbowania podstawowych technik, które stopniowo pozwolą im uczyć się samodzielnie
czytania. Rozwijanie kompetencji czytelniczej powinno zacząć się już w domu rodzinnym na długo przed świadomym nabyciem umiejętności czytania. Słuchanie czytanych bajek i opowiadań, wspólne „czytanie” i omawianie książek z obrazkami wprowadzają dziecko w krąg kultury czytania i pisanej, rozwijają radość z czytania i zainteresowanie nim oraz stanowią grunt pod przyszłe, samodzielne czytanie.

Im częściej w otoczeniu dziecka używane jest pismo, za tym bardziej oczywistą uważa ono jego wartość użytkową. Wskazana jest zatem dbałość o to, aby już na wczesnym etapie, np. w przedszkolu, w otoczeniu dziecka stale były obecne wytwory kultury pisanej.

Do tych procesów można nawiązać i rozwijać je w ramach wczesnej nauki języków obcych. Podczas czytania drobnych lektur oprócz aspektów związanych z treścią należy uwzględniać i rozwijać także wrażliwość na elementy tworzące napięcie albo odkrywać szczególne cechy tekstu („Za siedmioma górami, za siedmioma lasami...”).

Aby przygotować dziecko do fazy wczesnej nauki języków obcych, korzystne jest środowisko życia, w którym
  • są osoby, np. rodzice albo starsze rodzeństwo, stanowiące dla dziecka czytający wzorzec
  • dostępny jest różnorodny zbiór materiałów pisanych, z których dziecko może swobodnie korzystać
  • dostępne są książki, które można dziecku przeczytać, lub które może samo eksplorować
  • w otoczeniu edukacyjnym są kąciki do czytania i pisania, np. w oddziale przedszkolnym lub w szkole podstawowej
  • dorośli w razie konieczności udzielają odpowiedzi na pytania dziecka i w ten sposób wspierają proces nauki czytania.
Zalecenia:
  • Zanim dziecko zacznie zajmować się bliżej pisaniem w języku obcym, powinno być już zaznajomione z pisaniem w jego własnym języku.
  • Środowisko życia dziecka powinno oferować mu możliwie bogatą paletę możliwości kontaktu ze słowem pisanym, aby już na wczesnym etapie wspierać zaciekawienie książkami (itp.) oraz ogólne zainteresowanie czytaniem.


Źródła
[1] Por. np. Zarate (1997); Krumm (2003); House (2008)