Да се осмелиме да се сетиме

Слепи дамки

Расказ на босанскиот писател Фарук Шехиќ во превод на Никола Маџиров.

Слепи дамки

Колку бевме далеку од злосторствата што се одвиваа пред нашите очи. Понекогаш се случуваше да се зборува за тоа како Витезите им ги откинуваат главите на српските заробени војници на своите бојни полиња. Некои во тоа наоѓаа причини за восхит на воената способност на овие борци и на храброста да заколат некого и да му ја откинат главата, на тој начин зголемувајќи го замислениот број мртви непријателски војници. На другите пак, сликата на декапитација во нивните нечепнати глави им предизвикува чувство на мачнина во стомакот и градите. Ретко се зборуваше за такви случувања, кои тогаш сè уште никој не ги нарекуваше воени злосторства. Борбата за физички опстанок можеше да ги оправда сите акции и случувања, особено кога се наоѓаш во една енклава, концлогор од отворен вид, против кого се бореа три непријателски војски: босанските Срби, книнските Срби и Абдиќевите автономисти. Тука не им беше местото на хуманизмот и ренесансата, така тогаш размислувавме, и не можам да се сетам дека некој некогаш ја беше спомнал синтагмата „воено злосторство“, која првпат ја чув на CNN по повод Омарска и Кератер, а потоа во приказните кои таинствено кружеа по падот на Сребреница. Нашата воена служба за информирање и морал не ни ја спомна реалната вистина за Сребреница. Моралистите, како и обично, ни ги читаа најновите цензурирани вести од бојните полиња во источна Босна. Во овие извештаи беа наведени некакви бројки за загинати борци, но ни одблиску маса од 8000 заробени и убиени луѓе. Исто така таксативно беше изброена количината тенкови, возила, лесно пешадиско оружје и муниција кои беа запленети при пробивањето на сребреничаните и жепчаните кон слободната тузланска територија, што се чинеше како лажна утеха. Падот на Сребреница повеќе се претставуваше како немил воен пораз, а помалку или никако како воено злосторство, иако горчината и бесот се претчувствуваа во зборовите и меѓу редовите. Реалната вистина ќе ја дознаам дури по завршувањето на војната, кога воените тајни станаа бесмислени, но ниту тогаш не можев ни приближно да го сфатам обемот на трагедијата во Сребреница, што подоцна со пресуда на ICJ во Хаг ќе биде прогласена за геноцид.

Така наслушнувавме приказни дека биле мачени автономисти (ноторни и наводни), и понекој цазински Србин (од двајца-тројца колку што беа во градот) под обвинение дека се шпиони, во оние мигови кога состојбата на бојните полиња кон Автономијата беше тешка и на работ на пропаст. Мачењата, според гласините, ги спроведувале локални или увезени криминалци во служба на цивилната полиција. Се зборуваше за измачувања со струја приклучена за тестисите на затвореникот или за тоа дека го хранеле со сол, а потоа му давале литри и литри вода да ја испие под закана со смрт. Ниту овие приказни не нè згрозуваа особено, зашто автономистите (посебно нив) и четниците ги сметавме за органски непријатели, а кон нив не требаше да се има милост во борбата гради во гради, или едноставно и самите бевме на најужасните бојни полиња, каде што сите мисловни функции се подредени на една автосугестија: остани жив!

Исто така, се зборуваше за заробените Срби од нашето домашно бојно поле Чојлук - како ги тепале до смрт со лопати и челични кабли од срушените далноводи. Оваа слика можев да ја составам, и ми се залепи од внатрешната страна на лицето, зашто не можев да разберам како некој може да го малтретира затвореникот сега, кога е ненаоружен и беспомошен во длабока позадина, во некој подрум лишен од сите линии на злокобниот непријател. На воените полицајци мачењето им беше работа, ги тепаа четниците за да не морат самите да се појават на линијата. Некои од мачителите беа овде заради одмазда на изгубениот брат, ќерка или син.

За време на престојот на Воената економија еден соборец ми покажа хангар каде што биле мачени и убивани заробените Срби од Чојлук, а потоа и закопувани во близина, од каде што подоцна биле откопувани и транспортирани за размена на нашите со нивни војници, поточно со мртви тела. Не се сеќавам дека на нашето бојно поле некогаш имало размена на живи заробеници. Спиев неколку ноќи блиску до хангарот за мачење и убивање. Пред војната овде се одгледуваа и гоеја јунци. Ми се гадеше од тоа место од кое крвта не можеше да се измие ниту со вода, ниту со минувањето на годините. Размислував и за луѓето кои ги извршувале мачењата и егзекуциите, но тоа траеше навистина кратко, зашто гадењето наликуваше на лудило, па најдобар излез беше да се исклучи мозокот.

Во едно претежно српско село, при една наша офанзива со големи размери, се соочивме со жена која беше останала во својата куќа, не сакајќи да побегне со другите селани. Самиот влез во ова богато и питомо село беше педантно изгорен, зашто тоа беа муслимански куќи. Начинот на кој беше извршено горењето укажува на прецизноста на хигиеничарите задолжени за чистотата на небесниот народ. Немаше време да помислам на судбината на нивните домаќини. Жената беше во средни години, крупна и здраво згоена, со румени образи како две јаболка под заврзана марама. Седеше покрај масата во својот двор како ништо да не се случува. Случајно налетавме на неа, зашто акцијата за заземање на селото од повеќе правци сè уште траеше, па настана вообичаена гужва и збрка при нападот во кој учествуваат единици од неколку бригади.

Слушнав како им зборуваше на некои борци што се врткаа наоколу: „Мои ли сте, Срби? Мои сте, мои сте, само не сакате да кажете, Србишта мои...“

Не сум сигурен дали чув рафал додека се наоѓав во нејзиното видно поле или веќе се бев изгубил во шталата, брзајќи да ја извршам задачата за излез на таа и таа кота. Не се сеќавам, можеби и сум ја видел мртва, но мојот ум подоцна одбил да ја зачува глетката на злосторството. Тоа се секунди во кои мислиш сто километри на час, и сè што се наоѓа надвор од твојата цел, се одвива во еден вид магновение, дневен кошмар. По рафалот, продолживме понатаму кон нашиот рид на кој се спушташе септемврискиот мрак. Додека минувавме покрај православната црква се слушнаа пукотници и експлозии од „зољи“. Дојде командантот на една диверзантска единица и ми рече да се скриеме од четничкото гранатирање, макар што беше јасно дека токму тие со „зољи“ се обидуваат да ја срушат православната црква. Кога конечно излеговме на чуката без заседа, се раширивме по должината на превојот и добро ги утврдивме нашите позиции. Тука останавме десетина дена. Во куќите имаше струја, ја следевме програмата на ХТВ како хипнотизирани. Што се однесува до муницијата, вооружувањето, храната и цигарите, тоа беа златните дни на војната, неговите последни денови. Се повлековме без борба во мрачната ноќ по наредба на високата команда. Селото исчезна во темницата зад нашите грбови. Во него и неговата околина успеваа сочни пиперки, бабури, никнејќи од плодната песоклива земја. Нивната боја неодоливо потсеќаше на образите на селанката, неколку секунди пред таа да биде застрелана.

1992

Први денови на војната, млади како роса и замаени како пијани бумбари. Ќе се сосредоточам на лицата на луѓето и нештата што воскреснуваат во моето сеќавање. Местото на случување се напуштените куќи, кои веќе вториот или третиот ден од војната наполно ја изгубија својата топлина и првобитна намена. Домаќините исчезнаа и станаа бегалци. Нивните анфаси се замаглени и надвор од фокусот. Иако сите луѓе со оружје се движеа брзо и постојано трчаа под гранатите и куршумите, сè сега ми изгледаше забавено, смрзнато како во музеј на восочни фигури. Во овој хаос посебно се издвојува едно лице, лице на млад човек во раните дваесет години, со лузна и шашливи очи. Косата му е темна, а кожата светла, со очи распоредени на тој начин што лицето добива, во извесна мера, азијатски изглед. Неговите телсни движења се енергични, телото му е мускулесто и складно градено. Лицето истовремено е грубо и нежно, и во него желбата да изгледа опасно се судира со младоста на неговите години. Со едната нога е на прозорецот, а со другата на креветот, гледа нанадвор кон другата страна на реката, каде што се наоѓа невидливиот непријател вооружен до заби. Тоа се нашите градски Срби и нивните роднини од грмечките падини, кои се спуштија во градот конечно да се пресметаат со Турците. Сета надворешност на момчето оддава нервоза, и страв ми е да го погледнам во очи. Нешто во неговото лице засекогаш се има откочено и ги има пуштено надвор сите демони. Тогаш го видов прв и последен пат.

Градот исчезнува пред нашите очи. Се претвора во туѓа и непрегледна метропола на нашата утопија која гласи: сакам да се вратам дома и сè да биде како порано. Никој веќе не размислува за водата и реката. На крајот од април природата се буди со сета моќ, и тоа незабележливо минува. Полека се враќаме кон примитивните облици на живеење, во кои најважно е да си сит, стоплен и на сигурно. Ја учиме омразата, зашто таа е единствен начин на преживување, и со нејзина помош можно е да се разбудат бесот и духовите што ќе те одржат во живот, што ќе ти дадат волја за живот. Не е тешко да се научи омразата, единствено треба да му се препуштиш на сопственото тело.

Колку е смешна желбата телото да ти остане нечепнато. Човек се напрега до крајност само за да остане недопрен. Поставува остри граници врз својата кожа за да го зачува купчето месо и коски, срцето и, можеби, душата. По ова градот и човекот никогаш нема да бидат исти, под услов човекот да го дочека крајот на војната. Градот не може да се уништи, тој е недопирлив и човекот ќе ја искористи сета своја сила за да го обнови и одново врз урнатините да ја изгради својата распарчена душа. Обидот уште од старт е осуден на пропаст. Ништо нема да биде како порано, овој факт сè уште никој не го знае. Сите веруваат во сопствената иднина и просперитетот на градот, што е и оправдано, зашто така размислуваат луѓето по секоја војна. Мигот на колебање и сомнеж одминува, и јас повторно верувам во градот и реката кои треба, преку своите подземни сили, да ги кренат луѓето од стварниот пепел. Улиците се полни со ѓубришта, и со костури од изгорени куќи. За десет години, трагите на војната ќе бидат видливи само на црно-белите фотографии. Она што е парадоксално, тоа е осудено на победа.

TOSHIBA

Во мојата Александриска библиотека, онаа која би требало да биде создадена од ситни предмети, небитни дневни ритуали или останки од сеќавањата, се наоѓа еден стар касетофон „Toshiba“. Го купив во една книжарница некаде почетокот на осумдесеттите, и тој касетофон со две глави беше првиот модел чии командни копчиња беа сместени долу, веднаш под вратичките во кои се ставаа касети. Беше лесен и складно граден, ниту превисок ниту преголем, од црна пластика со радио-скала чиешто светкање во ноќта би можело да предизвика патување без движења, кон далечните места како што се Рига или Вилнус, градови за кои тогаш не знаев со сигурност каде се наоѓаат. Нивните имиња ми се чинеа од друга планета, зашто балтичкиот и несловенски дел од СССР и беше тоа (со исклучок на литванските кошаркари во командата на Зборнаја). Касетофонот старееше со брзина со којашто техничките направи напредуваа и во дизајнот и во сè побрзите и полуди новоизмислени функции. Капитализмот, сè уште оддалечен од нас од оваа страна на Берлинскиот ѕид, правеше чуда коишто ќе ги осознаеме со задоцнување, кога тоа ќе ја изгуби емотивната смисла, зашто ќе бидеме изгубени во своите животи, во обидите повторно да ги пронајдеме и изградиме како целина и едноставна среќа. Заради тоа деведесеттите години владеат со нас како тоталитарно сеќавање.

Во мојата Александриска библиотека, тоа дури сега го сфаќам, овој касетофон ќе заземе високо место на скалата на важноста. Го оставив во Загреб и 15.04.1992 тргнав во својата земја зафатена од војна. Источна Босна гореше, и со свои очи видов бегалци од Зворник како со најлон ќесиња и бовчи стојат на паркингот крај загрепската џамија, луѓе кои ќе бидат првите бегалци испратени во светот како сигнални куршуми во ноќно небо, распрснати во сите можни правци. Неколку дена пред тоа во Сараево се беа одржале митинзи за мир и зачувување на Југославија. Малоумните рудари со југословенски знамиња и социјалистички песни на усните маршираа сè додека четниците не ги растурија со снајперски куршуми од хотелот „Холидеј ин“.

Во филмот „Блејд ранер“ на зградите од футуристичкиот град, постојано обвиен во дожд, се наоѓаа мега-реклами на фирмата „TDK“ која засекогаш ќе ја паметам заради истоимените касети од 60 и 90 минути. Некаде сигурно постои скриена планета, свет за изгубени нешта и предмети надвор од мода, со свои реклами што пулсираат со неонскиот сјај на неминливоста.

На бојното поле 94-та година, од куќата чиј покрив фучеше со бесот на пламенот - духот на нашето време, спасив касетофон „Sanyo“ и тој ќе ме служи добри 14 години. Бојното поле беше од кал, дожд, облаци и сиви дрвја, како руски фронт во доцна есен, пред снеговите, ледовите и студот. Нашиот фронт беше поужасен од рускиот, зашто немаше степи за повлекување, но беше наш фронт. Кога ќе се присетам на него, студ ми влегува во коските, а потоа тој се претвора во пријатен извор на толпина, печка што не ја повикувам, а ме грее. И тогаш се појавува Рутгер Хауер во долг кожен мантил, додека дождот истура на нашиот фронт, и пробивајќи се со рацете низ острите грмушки, постојано ни зборува: „This is not Time to die. This is not Time to die...“

Дури и кога престанав да го користам, долго по војната, стоеше меѓу корисните предмети на моето опкружување како заштитнички реликт на какво-такво минато, моето минато. Пластичната обвивка од едната негова страна беше видливо стопена од огнената горештина. Тој имаше воена лузна и заврши во контејнерот на надолнината од градот.

За време на краткиот сон, пред себе го видов касетофонот „Toshiba“. Целиот испокршен лежеше на масата, со жици што го држеа да не се распадне до крај. Скалата светкаше во слабосина боја, однатре механизмот му беше речиси недопрен, со некакви дречливо жолти редови од диоди коишто наликуваа на постројки за пренос на електрична енергија. Осамени споменици на старата технологија како напуштени градови од почетокот на ерата на Дивиот запад - така изгледаше неговата внатрешност. Однадвор беше испокршен, но функционираше. А не бевме ли сите такви веднаш по војната? Несвесни дека сме начнати со сеприсутна корозија, а сепак набиени со луд адреналин на преживеани. Заради касетофонот и многуте други изгубени предмети, посебно оние нематеријалните, почнав да ја градам сопствената Александриска библиотека. Штом ќе складирам некој предмет во библиотеката, таа автоматски престанува со работа. Исчезнува таинствено како што и` наликува, а јас во тој миг можам да бидам среќен.

 

© Amer Kuhinja
Фарук Шехиќ од Босна и Херцеговина
Фарук Шехиќ (Faruk Šehić), роден 1970 г. во Бихаќ/Босна и Херцеговина, живее во Сараево; војник во армијата на Босна и Херцеговина (1992-1995 г.); од 1998 г. објавува литературни творби; слободен писател (лирика, проза, есеи, критики); новинарски репортажи, колумни за разни медиуми (Оn-лајн магазин Журнал, Сараево и е- Новине, Белград); голем број на објавени книги: Hit depo, песни (издавачка куќа Buybook, Сараево 2003 г. и издавачка куќа Omnibus, Сараево, 2008 г.), Pod Pritiskom, проза, (издавачка куќа Zoro, Сараево-Загреб, 2004 г.); Transsarajevo, песни (издавачка куќа Durieux, Загреб 2006 г. и издавачка куќа Branka Vuković, Белград 2007 г.), Street spistels, двојазични песни (издавачка куќа Treći Trg, Белград, 2009 г.); преведени на германски јазик: Pjesme u Nastajanju (Песни во зачеток), Hit depo (Под притисок); Награди од: дневниот весник на Босна и Херцеговина Oslobođenje (2003 г.), од издавачка куќа Zoro (2004 г.) и фестивалот за лирика Trgni se! Poezija! (2008 г.)

 

Eine Übersetzung von Klaus Detlef Olof
Клаус Детлеф Олоф, род. во 1939 во Либек; живее во Загреб и Грац; студирал славистика во Хамбург и Сараево; од 1973 работи како наставник на Универзитетот во Клагенфурт; работно тежиште: јужнословенски книжевности; веќе многу години работи како посредник и преведувач на јужнословенските книжевности во германскојазичниот простор; преведувал претежно од хрватската и словенечката книжевност, но и од српски, босански, македонски и бугарски на германски; меѓу другите, ги превел Џевад Карахасан, Миљенко Јерговиќ, Зоран Фериќ и Игор Штикс; за својата сеопфатна дејност, во 1991 бил одликуван со Австриската државна награда за книжевни преведувачи.