Πόλεμος και ειρήνη

Κωνσταντινούπολη: η μεταμόρφωση μιας πόλης

«Η Κωνσταντινούπολη αποτελούσε πάντα ένα ιστοριογραφικό πρόβλημα, επειδή θολώνει την οπτική μας. Υπάρχει η αντίληψη ότι η Κωνσταντινούπολη δεν αποτελεί μόνο το κέντρο της αυτοκρατορίας αλλά και το μοντέλο της, πως ό,τι συμβαίνει εκεί συμβαίνει και στην υπόλοιπη αυτοκρατορία. Όμως αυτό δεν ισχύει. Η Κωνσταντινούπολη είναι μεγάλη, βρίσκεται στο κέντρο, είναι η βιτρίνα της οθωμανικής ισχύος από τον 15ο αιώνα και έπειτα, αλλά δεν είναι η αυτοκρατορία. Από πολλές απόψεις μάλιστα αποτελεί εξαίρεση σε σύγκριση με τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν την αυτοκρατορία. Για παράδειγμα, δεν μπορεί να κατανοήσει κανείς τις αραβικές επαρχίες με βάση την Κωνσταντινούπολη.

»Φυσικά, στον 19ο αιώνα, τα πράγματα αρχίζουν να αλλάζουν. Κατ’ αρχάς επειδή η Κωνσταντινούπολη αναπτύσσεται ραγδαία. Στα τέλη του 19ου αιώνα ο πληθυσμός της φτάνει το ένα εκατομμύριο. Γίνεται μητρόπολη. Προσελκύει και ενσωματώνει πλήθος στοιχείων του δυτικού μοντερνισμού. Γίνεται ένα χωνευτήρι εμπειριών εκ των ένδον. Συνεπώς, το να ζεις στην Κωνσταντινούπολη είναι ήδη κάτι που σε διακρίνει από την υπόλοιπη αυτοκρατορία. Και δεν πρόκειται για κάποιον ονειρικό κοσμοπολιτισμό. Είναι πιο πολύ μια κατάσταση που έχει γίνει συνήθεια. Και φυσικά, αυτό που κάνει ο πόλεμος είναι ότι φέρνει τεράστιες εντάσεις σε αυτή την κατάσταση πραγμάτων.

»Οι Οθωμανοί δεν έχασαν ποτέ τον έλεγχο της Κωνσταντινούπολης, παρά μόνο το 1918, στο τέλος του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, όταν αναγκάστηκαν να υπογράψουν την Ανακωχή. Οι δυνάμεις της Αντάντ κατέλαβαν την Κωνσταντινούπολη που βρέθηκε υπό την κοινή κατοχή Γάλλων, Βρετανών και Ιταλών.

»Το 1923, η εξουσία στην πόλη δεν επεστράφη στους Οθωμανούς, αλλά στη νέα δύναμη που είχε αναδειχθεί στην Άγκυρα, τη μελλοντική Τουρκική Δημοκρατία.

»Η Κωνσταντινούπολη ήταν στιγματισμένη από αυτή την πολυεθνικότητα, τον κοσμοπολιτισμό, τη μη εθνική οθωμανική ταυτότητα, κι έτσι δεν θα μπορούσε να γίνει η νόμιμη πρωτεύουσα της νεαρής Τουρκικής Δημοκρατίας. Υπό αυτή την έννοια, η Κωνσταντινούπολη είναι από τους μεγάλους ηττημένους του πολέμου, επειδή θα χάσει πληθυσμό, αλλά θα χάσει και την ποικιλομορφία της μακροπρόθεσμα. Ο ελληνικός πληθυσμός θα παραμείνει − η ανταλλαγή αφορά ανθρώπους που δεν κατάγονταν από την Κωνσταντινούπολη. Μέσα στις τέσσερις-πέντε δεκαετίες, όμως, ως το 1950 και το 1960, η Κωνσταντινούπολη έμελλε να χάσει το μεγαλύτερο μέρος του ελληνικού και εβραϊκού πληθυσμού της. Ο αρμενικός πληθυσμός, ήδη μειωμένος, ήταν πολιτικά και πολιτισμικά τόσο καταπιεσμένος ώστε δεν γινόταν καν αντιληπτός.

»Η Κωνσταντινούπολη χάνει λοιπόν αυτό που συνιστούσε την ταυτότητά της: την πολιτισμική πολυμορφία μιας αυτοκρατορίας, η οποία αυτοπροσδιοριζόταν μέσα από τον πλουραλισμό της».

 

 

Edhem Eldem ©  Anemon Productions
Edhem Eldem
Ο Edhem Eldem είναι διακεκριμένος Τούρκος ιστορικός ο οποίος διδάσκει στο Τμήμα Ιστορίας του Πανεπιστημίου Boğaziçi της Κωνσταντινούπολης. Το 2011-2012 ήταν υπότροφος του Wissenschaftskolleg zu Berlin. Η έρευνά του εστιάζεται στην κοινωνική και οικονομική ιστορία της ύστερης περιόδου της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, στην ιστορία της αρχαιολογίας και σε επιστημονικές βιογραφίες.