Văn học thiếu nhi và thanh thiếu niên
Khác với những người khác

Giống như trước nay, thị trường sách ảnh bằng tiếng Đức vẫn gặp khó khăn với những nhân vật chính da màu. Việc xuất bản các sách dịch chính là một cách để dẫn tới sự đa dạng.
Ảnh (Cắt): © Baobab Books

Sách thiếu nhi có ảnh hưởng tới thế giới quan mà với nó, chúng ta lớn lên. Vì vậy, trong những năm gần đây có sự đòi hỏi mạnh mẽ đối với các nhà xuất bản trong việc mô tả sự đa dạng về văn hóa và xã hội trong lĩnh vực sách thiếu nhi. Tuy nhiên, chỉ một số trường hợp riêng lẻ đạt được thành công.

Các từ khóa như di cư, hội nhập, bản sắc và đa dạng hiện đang châm ngòi cho các cuộc tranh luận chính trị xã hội. Đồng thời, văn học thiếu nhi cũng nhiều lần lọt vào tầm ngắm của công chúng: Khi đề cập đến sự đa dạng về văn hóa thì sách thiếu nhi không những là tấm gương phải chiếu mà còn là mặt phẳng chiếu của xã hội. Năm 2013, một cuộc tranh luận công khai đã nổ ra ở Đức về việc, liệu những từ ngữ có hàm ý phân biệt chủng tộc hoặc giới tính có nên được viết lại trong các ấn bản mới của các tác phẩm thiếu nhi kinh điển hay không. Ví dụ, trong ấn bản mới của Pipi tất dài ở đất nước Taka-Tuka thì vua N**** đã trở thành vua Biển Nam. "Phân biệt chủng tộc!", một số nói. "Kiểm duyệt!", số khác nêu ý kiến.

Cuộc thảo luận như trên không hoàn toàn mới: Ngay từ những năm 1970 thì câu hỏi đã được đặt ra là, nên thể hiện người từ các nền văn hóa khác nhau theo quan điểm nào; bao nhiêu và tại vị trí nào thì người lạ cũng như một nền văn hóa lạ có thể nhận được. Với những người lớn lên trong khoảng những năm 1960 và 1970 thì "người lạ" hiện ra qua những vị vua N**** béo ú đã bị đánh bại, qua những cuộc thám hiểm của người da trắng, những cuộc gặp gỡ với những người đáng thương hại về tinh thần ở châu Phi, hay qua những đứa trẻ mồ côi da đen mà được gửi qua đường bưu kiện tới châu Âu.Qua nhiều năm đã có sự thay đổi: Các xung đội xã hội và tư tưởng bài ngoại giờ đây đã được đề cập đến nhiều như về những điều kiện sống của người thiểu số. Tuy nhiên, cái vẫn không thay đổi là: Ngoại trừ một ít ngoại lệ, vẫn là các nhà văn da trắng Âu Mỹ viết về những đứa trẻ mồ côi da đỏ, về lịch sử châu Phi hay về cuộc sống trong biệt khu thổ dân châu Mỹ tại Mỹ.  

Sự đa dạng và nhạy cảm

30 năm sau, các chủ đề như bản sắc và sự da dạng lại trở nên thời sự hơn bao giờ hết. Năm 2015, hàng trăm nghìn người nhập cư đã đến châu Âu. Văn học thiếu nhi đã nhanh chóng cho ra đời những tác phẩm với các câu chuyện về trốn chạy bằng giọng kể của người trong cuộc. Một số tác phẩm thể hiện trình độ văn học thiếu nhi cao và sự quan tâm sâu sắc đến đề tài này. Nhưng rất nhiều tác phẩm khác chỉ ra rằng, thực sự rất khó khi viết về "những người khác" mà không thoát ra khỏi những định kiến, quy kết hay đơn giản hóa.

Kể từ đó, "đa dạng" trên thị trường sách thiếu nhi trở thành từ khóa thời sự. Áp lực lên các nhà xuất bản gia tăng trong việc đưa sự đa dạng – không cần diễn giải thêm này – vào nội dung chương trình. Họ tăng cường việc thuê những Sensitivity Reader (người đọc độ nhạy) để kiểm tra trong các văn bản những câu từ hay hàm ý mang tính phân biệt chủng tộc, chủ nghĩa thực dân, phân biệt đối xử hay bên lề. Liệu chỉ riêng biện pháp này có đủ hay không, vẫn đang là một câu hỏi.Ví dụ, một nghiên cứu của Hội đồng Nghệ thuật Anh được công bố vào năm 2018 chỉ ra rằng, trên thị trường sách thiếu nhi Anglo-Saxon thì đa dạng xã hội hầu như không được phản ánh. Không có số liệu tương tự cho khu vực nói tiếng Đức, tuy nhiên, ở khu vực này rõ ràng cũng có sự khan hiếm. Giống như trước nay, thị trường sách ảnh thiếu nhi vẫn gặp khó khăn với những nhân vật chính da màu. Ngày nay, ngay cả ở các nhà xuất bản lớn, những tiếng nói và hình ảnh chân thực từ các khu vực văn hóa khác vẫn chỉ là những trường hợp cá biệt được tìm thấy. 

Đóng góp từ các nền văn hóa khác

Tỉ lệ cao các tác phẩm dịch trên thị trường sách tiếng Đức được đánh giá tích cực. Trong năm 2017, khoảng 20 phần trăm các ấn phẩm mới xuất bản trong danh mục sách thiếu nhi là sách dịch. Một bản dịch chưa đủ đề bảm đảo tính đa dạng, nhưng văn học từ một khu vực văn hóa và ngôn ngữ khác mang đến cái nhìn mới về "người khác" từ bên trong.

Bên cạnh đó, từ nhiều năm nay, một số nhà xuất bản nhỏ như Baobab Books, Edition Orient hay Edition Bracklo đã duy trì sự đa dạng văn hóa trong mảng văn học thiếu nhi. Baobab Books từ Thụy Sĩ xuất bản các bản dịch sang tiếng Đức sách dành cho thiếu nhi và thanh thiếu niên trên toàn thế giới. Edition Orient mang văn học phương Đông hiện đại tới thị trường sách tiếng Đức, trong khi Edition Bracklo tập trung vào mảng sách thiếu nhi đa văn hóa. Trong lĩnh vực Graphic Novel (tiểu thuyết đồ họa), các nhà xuất bản Reprodukt và Avant là những tác nhân quan trọng.

Để trẻ em và thanh thiếu niên có thể tìm thấy trong sách một thế giới đa dạng như một thế giới đáng sống thì chỉ những yêu cầu về sự đa dạng được đặt ra cho các nhà xuất bản là chưa đủ. Cần phải có các tác giả, dịch giả, nhà phân phối sách, nhà giáo dục, nhà phê bình và độc giả, những người sẵn sàng khai phá những con đường mới. Đặc biệt đáng vui mừng là những sáng kiến nhằm góp phần thu hút sự chú ý đến những cuốn sách cho thiếu nhi, trong đó mô tả sự đa dạng và những quan điểm "khác". Chẳng hạn như con dấu dành cho sách thiếu nhi KIMI trao giải thưởng cho những ấn phẩm mới xuất bản từ năm 2019 mà không có ngôn từ mang tính phân biệt đối xử hay định kiến. Hoặc dư án "Welcome to my library – Sự đa dạng và đa ngôn ngữ trong thư viện và nhà trẻ", xây dựng quan hệ đối tác với các tổ chức di cư nhằm xây dựng các thư viện và nhà trẻ liên văn hóa tại bang Sachsen-Anhalt.