Nhạc cổ điển, nhạc đương đại và nhạc cổ 2020
Một năm âm nhạc hoạt động trực tuyến

Buổi hòa nhạc 1:1 của dàn nhạc giao hưởng bang Würtemberg tại Stuttgart với nghệ sĩ Ghita Jonas Khalil tại cảng Stuttgart I Ảnh (chi tiết): © Staatsoper Stuttgart
Buổi hòa nhạc 1:1 của dàn nhạc giao hưởng bang Würtemberg tại Stuttgart với nghệ sĩ Ghita Jonas Khalil tại cảng Stuttgart. | Ảnh (chi tiết): © Staatsoper Stuttgart

Giống như nhiều lĩnh vực khác trong xã hội, trong năm 2020, đại dịch Corona đã tác động sâu sắc tới đời sống âm nhạc tại Đức. Trong bài tổng hợp một năm nhìn lại, Patrick Hahn điểm lại những sự việc đã diễn ra trong năm vừa qua đối với dòng nhạc cổ điển, nhạc mới (New Music) và nhạc cổ (Early Music), tìm kiếm các sáng kiến mới và đặt ra câu hỏi về những triển vọng cho đời sống âm nhạc khi phải đối mặt với những bất ổn hiện tại.

Vào tháng tư, giọng nam trung Georg Nigl đã mang đến một trong những sự khác biệt quan trọng nhất để có thể vượt qua về mặt cảm xúc trong một năm đầy bước ngoặt và sự thay đổi sâu sắc. Đợt "Lockdown" (phong tỏa) đầu tiên đã được sáu tuần và "social distancing" (giãn cách xã hội) không còn là sự bất lịch sự nữa, mà là qui định về tình yêu đồng loại. "Tôi không muốn giãn cách xã hội, ngay cả khi quy định về khoảng cách vừa được đưa ra", Nigl tiết lộ với VAN-Magazin. "Thứ mà có tác động đến con người và nghệ thuật của chúng ta chính là cách mà chúng ta giao tiếp với nhau. Do đó, tôi cho rằng giãn cách xã hội là hoàn toàn sai lầm. Physical distancing (giãn cách vật lý) có lẽ là hợp lý hơn". Hiện thời, các quy định về việc duy trì khoảng cách địa lý đã làm tê liệt hoàn toàn đời sống âm nhạc công cộng kể từ ngày 10 tháng 3 năm 2020. Cùng trong buổi tối đó, dàn nhạc Cologne Gürzenich đã truyền trực tiếp trên trang Web của mình buổi "hòa nhạc ma" đầu tiên của năm, và vào thời điểm đó, ai có thể tưởng tượng nổi rằng, những khán phòng vắng tanh vắng ngắt lại sẽ trở thành bối cảnh của năm không.

Nhà hát lễ hội âm nhạc như một đường chạy bi (Marble RUn)

Trong năm 2020, không phải các khúc ca, mà chính là các bình phun đã trở thành chủ đề thảo luận số 1 của bối cảnh âm nhạc, nơi vừa phải tiếp tục nâng cao về mặt virus học cũng như về khí động lực để có thể từ từ tiếp cận việc chơi nhạc dưới các điều kiện quy định trong đại dịch: Khoảng cách cụ thể cần thiết là bao nhiêu để có thể cùng nhau làm nhạc "an toàn"? Dàn nhạc giao hưởng Berlin đã tiên phong lăn viên bi đầu tiên vào đường chạy khi Europakonzert của họ vào ngày 1 tháng 5 đã vạch ra hướng đi mà tới nay rất nhiều nhà tổ chức đã đi theo: Với những tác phẩm cỡ nhỏ hơn, với các nghệ sĩ đứng giãn cách và không khán giả. Nó vừa mang tính giải phóng vừa mang tính áp chế. Liệu đó có phải là tương lai không?

Thoạt đầu, mùa hè làm cho người ta được thở phào: Lễ hội âm nhạc và nghệ thuật biểu diễn Salzburg Festival không chỉ gây bất ngờ với màn trình diễn ấn tượng vở Così fan tutte dưới sự chỉ huy của nữ nhạc trưởng Joanna Mallwitz, mà còn gây chấn động với một màn dàn dựng mạnh mẽ mới vở Elektra. Trong khi Salzbung, nhờ một chiến lược thử nghiệm nhạy bén – và đặc biệt tốn kém – đã tổ chức lễ kỉ niệm 100 năm thành lập trước công chúng khán giả được chia ra theo mô hình bàn cờ bên cạnh các nghệ sĩ biểu diễn, gần giống như thời kì trước đại dịch, và Dàn nhạc giao hưởng Wien đã biểu diễn sát cánh bên nhau trong hố dàn nhạc, thì lễ hội Bayreuth hay còn gọi là lễ hội Richard Wagner, ngoại trừ thời chiến, lần đầu tiên đã bị hủy bỏ. Sau đó, giọng nam cao Stafan Vinke đã tự tổ chức Lễ hội Wagner của riêng mình tại vườn nhà, giữa bể bơi phao thiếu nhi và chuồng thỏ, cuộc diễu hành thảm đỏ đã bị hủy bỏ. Do đó, nhà soạn nhạc Simon Steen-Anderen được phép dàn dựng một đường chạy Parkour nhanh trong nhà hát trống trải và đã tạo ra một "phản ứng dây chuyền" âm thanh từ tầng dưới sân khấu cho đến tận đỉnh nóc nhà: The Loop of the Nibelung.

Một sinh nhật bị hủy

Lẽ ra, năm 2020 phải là một năm lễ hội lớn nhằm vinh danh Ludwig van Beethoven. Nhân dịp kỉ niệm 250 năm ngày sinh của nhà soạn nhạc vào tháng 12, tất cả các tổ chức đã dốc sức cho lễ hội đặc biệt này. Một ban tổ chức lễ hội riêng được thành lập đã hỗ trợ các hoạt động kỉ niệm bằng ngân sách Liên bang như một "nhiệm vụ quốc gia". Vào đầu năm, vẫn còn một số điều thú vị để trải nghiệm, chẳng hạn như việc tái hiện lại buổi hòa nhạc năm 1808 của Akademie-Konzert, trong đó Thomas Hengelbrock với dàn nhạc và dàn hợp xướng Balthasar Neumann đã tái hiện lại thời khắc lịch sử ra đời của Bản giao hưởng số 5, Bản giao hưởng số 6 bên cạnh nhiều tác phẩm mới khác. Và ở phía bên kia của sự đa dạng trong lễ hội, nhà hát như Cologne Philharmonic đã đầu tư rất nhiều để tôn vinh sức mạnh sáng tạo, đổi mới của Beethoven bằng cách mời 25 nhà soạn nhạc đóng góp các tác phẩm mới vào non bthvn projekt. Do đại dịch, hầu hết các tác phẩm này vẫn đang mong mỏi được ra mắt – Năm Beethoven bị hoãn vô thời hạn. Vào ngày Lễ rửa tội của Beethoven, 17 tháng 12, không có buổi hòa nhạc nào diễn ra, chỉ có Google Arts và Youtube đơn điệu phát bài "Global Ode to Joy".

Để vượt qua sự giãn cách vật lý và để duy trì kết nối xã hội, ít nhất là trên các phương tiện truyền thông, thế giới âm nhạc cổ điển đã trải nghiệm một cú hích về số hóa.

Nghệ sĩ dương cầm Igor Levit đã chứng tỏ mình là một nghệ sĩ điêu luyện trên bàn phím mạng xã hội, người đã tự "tỏa sáng" từ phòng khách của mình, với lượng người hâm mộ ngày càng tăng: "Đó là tính trực tiếp và là một hình thức tiếp cận với khán giả một cách nhẹ nhàng và gần gũi. Điều này hoàn toàn mới đối với tôi", Levit nói với nhà hoạt động bảo vệ khí hậu Luise Neubauer. "Đó là điều rất đặc biệt, không gì có thể so sánh nổi, bởi vì điều mà tôi hằng mơ ước từ nhiều năm đã xảy ra: được trải nghiệm câu chuyện được mở rộng ra. Câu chuyện được kể bổ sung từ phía khán giả. Bỗng nhiên những câu hỏi như: Ai đang ngồi đó, do đâu, bao nhiêu người, tại sao, chương trình tác động đến khán giả thế nào v.v trở nên quan trọng. Thực sự ở đó ta có cảm giác cùng tham gia, thứ mà tôi chưa từng được trải nghiệm trước đây". Các nhà hát Opera lớn, vâng, thậm chí cả các công ty sản xuất đĩa nhạc như Deutsche Grammophon và các đài phát thanh trong giai đoạn "phong tỏa" đã chia sẻ kho lưu trữ của mình và giúp cho người hâm mộ có thể thưởng thức Opera từ ghế bành trong phòng khách nhà mình.

sự gần gũi ảo và khoảng cách thật

Các nghệ sĩ âm nhạc ở mọi lứa tuổi và lĩnh vực âm nhạc đã tìm hiểu và thử nghiệm các chương trình làm Video - với mức độ thành công khác nhau - không phải tất cả kết quả đều rực rỡ như Quarantificat của dàn nhạc giao hưởng Mozarteum Salzburg và Riccardo Minasi –,thậm chí cả các hội thảo âm nhạc cũng chuyển sang trực tuyến, đoàn nghệ thuật nhạc cổ Capella della Torre chẳng hạn, là một minh chứng: Các buổi tập hợp xướng được diễn ra qua Video họp trực tuyến, bất chấp sự trì hoãn của công nghệ và các nhà soạn nhạc đầu tiên đã tận dụng những sự độc đáo của phương tiện này, chẳng hạn như nhà soạn nhạc Francesco Filidei trong tác phẩm questo è tutto. Hay những người khác, như Alexander Schubert, đã phát triển một hình thức mô phỏng xã hội: Trong "trò chơi máy tính thực tế ảo" Genesis, khán giả có thể cùng tham gia trong bảy ngày để tạo ra một thế giới nhỏ trong một đại sảnh công nghiệp bỏ trống bằng cách điều khiển những nghệ sĩ sống trong đó trong khoảng thời gian này bằng các hình đại diện – hoặc theo dõi họ. Tuy nhiên, không chỉ nền âm nhạc đương đại mới thết đãi công chúng với các giải pháp sáng tạo.

Lễ hội âm nhạc Bach tại Leipzig đã tổ chức một trong những sự kiện hòa nhạc gây xúc động nhất của năm: tam tấu xoay quanh giọng nam cao người Iceland Benedikt Kristjánsson đã diễn tả câu chuyện về cuộc khổ nạn của Giê-su của Bach trong một phiên bản dành riêng cho giọng nam cao, bộ gõ, đàn Harpsichord và đại phong cầm. Các bài thánh ca được vang lên từ khắp nơi trên thế giới, nơi mà các cộng đồng Bach tề tựu ảo bên mộ của nhà soạn nhạc trong nhà thờ St. Thomas tại Leipzig. Bên cạnh trải nghiệm điển hình trong việc chia sẻ các trải nghiệm âm nhạc với các phương tiện mới, trong năm nay những hình ảnh và tình huống mà các nhạc sĩ từ Volkenroda và Stuttgart đã tạo ra cho đến nay trên khắp nước Đức chắc chắn sẽ được công chúng ghi nhớ: Nghệ sĩ và khán giả gặp nhau 1:1 cho một buổi hòa nhạc kéo dài 10 phút và trong khoảng cách an toàn là 10 mét. Số tiền thu được được chuyển đến Quỹ viện trợ khẩn cấp của Quỹ Dàn nhạc giao hưởng Đức. Số tiền quyên góp được chỉ như muối bỏ biển: Các nghệ sĩ âm nhạc là những người bị ảnh hưởng nặng nề nhất bởi những quy định về hạn chế hiện nay. Các gói hỗ trợ được đưa ra cho người tự kinh doanh thường bỏ qua những nhu cầu của nghệ sĩ và chỉ xét đến ý nghĩa sinh tồn, và do những hạn chế tiếp tục có hiệu lực, Folkert Uhde, nhà tổ chức hòa nhạc đã yêu cầu một "Thỏa thuận mới cho văn hóa": Tự tin tự phê, sẵn sàng tiếp nhận cái mới. Để đạt được điều này, chúng ta không được chỉ nhìn bề nổi mà phải nhìn sâu vào bản chất của vấn đề".

Xu hướng của cuộc khủng khoảng Corona làm gia tăng các vấn đề đang tồn tại như một tấm gương cầu lõm, và điều này cũng được nhận thấy trong khu vực âm nhạc, nơi mà sự tranh luận về tính quan trọng của nó đang được so sánh với tính khẩn cấp khác. Xu hướng này xuất hiện đồng thời với nhận thức ngày càng tăng về tính đa dạng hóa của khái niệm văn hóa: Câu hỏi đặt ra là, liệu đã tới lúc "phi thực dân hóa" cho nhạc cổ điển chưa? Câu hỏi trên đã được Viện Goethe đưa ra thảo luận trong một hội nghị của trung tâm văn hóa Radialsystem Berlin, các hội nghị chuyên đề Curating Diversity in Europe (Đa dạng quản lý ở Châu Âu) của Học viện Nghệ thuật Berlon và Afro-Modernism in Contemporary Music (chủ nghĩa Afro hiện đại trong âm nhạc đương đại) của nhóm nhạc đương đại Ensemble Modern, đã mở rộng các quan điểm theo cách của họ.

Với quyết định của Chính phủ Liên bang và Thủ hiến các bang, thời gian phong tỏa tiếp tục được thắt chặt và kéo dài tới ngày 10 tháng 2 năm 2021, theo đó, những tia hy vọng về một bản báo cáo tài chính tích cực của các nghệ sĩ và nhà tổ chức cuối cùng đã tan thành mây khói. Bên cạnh những suy kiệt về tâm lý và kinh tế sâu sắc đi cùng với lần phong tỏa thứ hai này, thì những xu hướng mới cũng được xác định. Các định dạng trực tuyến mà các lĩnh vực cung cấp ngày càng được điều chỉnh cho phù hợp với các khả năng của phương tiện, ngày càng có nhiều hơn các dịch vụ thanh toán đơn giản hơn để có thể kiếm tiền từ các dịch vụ kỹ thuật số quý giá mà cho đến nay hầu như là miễn phí.

Rất có thể các sân khấu trực tuyến sẽ củng cố một xu hướng mới mà cũng được quan sát trong đời sống hòa nhạc trong những tháng gần đây: Các ranh giới về thể loại sẽ trở nên linh hoạt hơn, các tương phản giữa cũ và mới thay thế vị trí các sự kiện mang tính thuần túy, các hình thức lai xuất hiện. Các sự kiện "đơn thuần", như sự kiện mới đây nhất nhân dịp kỉ niệm 40 năm của nhóm nhạc đương đại Ensemble Modern – tất nhiên là trực tuyến – ngày càng hiếm hơn. Chẳng hạn, khi Dàn nhạc giao hưởng bang Stuttgart phát triển việc truyền trực tiếp buổi hòa nhạc của mình chung với những tên tuổi lớn nhạc Pop đô thị và nhạc điện tử thành một sự kiện vượt qua bối cảnh, thì không chỉ xuất hiện những "Link" đoàn kết, mà còn mang tính thẩm mĩ nữa. The show must go online.