Blok 2

Zacznij od podstaw!

W tym bloku skupiamy się na podstawach AI,
aby pomóc Ci zrozumieć, jak działają te systemy i jak świadomie z nich korzystać.

Rozpoczynając podróż z metodologią LIBRA.I., warto zacząć od zdobycia podstawowej wiedzy. Ten rozdział wyjaśnia, w jaki sposób AI przetwarza dane, a także pokazuje, jak bibliotekarze mogą korzystać z tych technologii w sposób etyczny, świadomie zarządzać związanym z nimi ryzykiem i jednocześnie pozostać zaufanymi przewodnikami po świecie wiedzy i informacji.
 

CZYM JEST SZTUCZNA INTELIGENCJA?

Jeśli pracujesz w bibliotece, istnieje duże prawdopodobieństwo, że już dziś działasz na styku informacji, technologii i pracy z ludźmi. AI coraz wyraźniej staje się częścią tego środowiska. W najprostszym ujęciu AI odnosi się do systemów komputerowych zdolnych do przetwarzania dużych ilości informacji, rozpoznawania wzorców oraz generowania różnego rodzaju rezultatów – od odpowiadania na pytania i tworzenia podsumowań dokumentów po organizowanie i opisywanie treści. W przeciwieństwie do tradycyjnych wyszukiwarek, które jedynie odnajdują istniejące informacje, systemy AI potrafią je interpretować, łączyć i generować nowe treści. Dzięki temu są niezwykle użyteczne, ale jednocześnie wymagają świadomego i krytycznego podejścia. Z perspektywy bibliotekarza najważniejsze nie jest to, jak AI działa strony technicznej, lecz jak wpływa na informacje, komu służy i jakie są jej ograniczenia. Krytyczne podejście, które na co dzień stosujesz wobec źródeł, metadanych, prywatności i dostępu do informacji, powinno towarzyszyć również korzystaniu z AI.
 

AI W PRAKTYCE: OBECNE I PRZYSZŁE ZASTOSOWANIA

Prawdopodobnie spotykasz się z AI częściej, niż Ci się wydaje. Chatbot na stronie biblioteki, system polecający podobne tytuły czy narzędzie tłumaczące pomagające użytkownikom poruszać się po katalogu – wszystkie te rozwiązania wykorzystują sztuczną inteligencję. Poza bibliotekami AI znajduje zastosowanie m.in. w diagnostyce medycznej, moderowaniu treści, procesach rekrutacyjnych oraz planowaniu przestrzeni miejskiej. Zrozumienie skali tych zastosowań pomaga spojrzeć na sztuczną inteligencję nie jak na futurystyczną koncepcję, lecz jako na realny element środowiska informacyjnego, w którym na co dzień funkcjonujemy.
 

NIEZBĘDNE WARUNKI TWORZENIA SYSTEMÓW AI

Systemy AI nie powstają z niczego. Ich tworzenie wymaga jasno określonego celu, dużych ilości wysokiej jakości danych, odpowiedniej infrastruktury technologicznej oraz – przede wszystkim – ludzkiej wiedzy i nadzoru. Niezbędne są również odpowiednie mechanizmy zarządzania: ktoś musi określać zakres odpowiedzialności, dokumentować decyzje i dbać o zgodność systemu z zasadami etycznymi oraz obowiązującym prawem. To właśnie takie pytania warto zadawać dostawcom i instytucjom oferującym rozwiązania AI, jeśli rozważasz ich wykorzystanie w bibliotece.
 

ZNACZENIE KOMPETENCJI W ZAKRESIE AI

Kompetencje w zakresie AI obejmują umiejętność rozróżniania tego, co systemy AI potrafią robić, jakie mają ograniczenia i w jakich sytuacjach mogą popełniać błędy. Dla bibliotekarzy jest to dziś nieodzowny element pracy z informacją. Na co dzień wspierasz użytkowników w krytycznej ocenie źródeł i treści. Odpowiedzi chatbotów, tłumaczenia generowane przez AI czy automatyczne podsumowania również są formą informacji i podobnie jak inne źródła mogą zawierać błędy, uprzedzenia lub prowadzić do manipulacji. Wspieranie użytkowników w rozwijaniu kompetencji AI stanowi więc naturalne rozszerzenie działań edukacyjnych i informacyjnych prowadzonych przez biblioteki.
 

RYZYKA ZWIĄZANE Z AI

• Stronniczość i dyskryminacja wynikające z tendencyjnych danych lub błędnych założeń.
• Brak przejrzystości i możliwości wyjaśnienia sposobu podejmowania decyzji, utrudniający zrozumienie lub kontekstualizację decyzji AI.
• Naruszenia prywatności i ochrony danych, szczególnie przy przetwarzaniu danych wrażliwych lub osobowych.
• Nadmierne poleganie na systemach zautomatyzowanych, prowadzące do ograniczenia ludzkiego nadzoru i odpowiedzialności.
• Zagrożenia bezpieczeństwa, takie jak manipulacja, inwigilacja lub złośliwe wykorzystanie technologii.
• Skutki społeczne i środowiskowe, w tym wypieranie miejsc pracy, pogłębianie nierówności oraz wysokie zużycie energii.

Więcej informacji o zagrożeniach związanych z AI znajdziesz w BLOKU 9.
 

WPŁYW AI NA SEKTOR KULTURY

AI coraz mocniej wpływa na sektor kultury, a biblioteki stają się przestrzenią, w której pojawiają się zarówno nowe możliwości, jak i nowe wyzwania. Od lat biblioteki pełnią rolę zaufanych instytucji publicznych wspierających dostęp do wiedzy, ochronę dziedzictwa kulturowego oraz edukację i badania. Rozwój AI wpływa dziś również na sposób realizacji tych działań. Biblioteki stają również przed wyzwaniami związanymi z odpowiedzialnym zarządzaniem AI i budowaniem zaufania do technologii. Jako instytucje działające w interesie publicznym muszą dbać o przejrzystość sposobu wyboru i wykorzystywania narzędzi AI, chronić prywatność użytkowników oraz zachowywać nadzór nad procesami decyzyjnymi. Rola bibliotekarzy również się zmienia – nie ogranicza się już wyłącznie do zarządzania zbiorami. Coraz częściej obejmuje wspieranie użytkowników w krytycznym korzystaniu z systemów AI, rozwijanie kompetencji w zakresie sztucznej inteligencji oraz promowanie etycznego wykorzystywania technologii w sektorze kultury.

AI zmienia więc biblioteki zarówno w wymiarze technologicznym, jak i społecznym. Wpływ tej technologii zależy nie tylko od samych narzędzi, lecz także od wartości, zasad i praktyk zawodowych towarzyszących ich wdrażaniu i wykorzystaniu. Jeśli sztuczna inteligencja jest rozwijana i wykorzystywana zgodnie z podstawowymi wartościami bibliotek, takimi jak dostępność, równość, różnorodność i zaufanie publiczne, może wspierać sektor kultury, a jednocześnie wzmacniać rolę bibliotek jako opiekunów wiedzy w erze cyfrowej.