Martin Kušej


© Arno Declair
Martin Kušej urodził się 14 maja 1961 roku w Wolfsbergu (Karyntia). W latach 1979-82 studiował germanistykę, literaturoznawstwo i wiedzę o sporcie na uniwersytecie w Grazu. Później przeniósł się do Wyższej Szkoły Muzyki i Sztuk Plastycznych w Grazu, gdzie w 1984 roku zakończył studia reżyserskie z tytułem magistra (inscenizacja dyplomowa – „Ultramarin” Davida Bretta, praca dyplomowa na temat Roberta Wilsona). Po zastępczej służbie poborowych, w 1986 roku, rozpoczął asystenturę reżyserską w salzburskim Landestheater, później taką samą funkcję sprawował w Słoweńskim Teatrze Narodowym w Lublanie.

Od roku 1990 Kušej pracował jako niezależny reżyser w Słowenii, Austrii, we Włoszech i w Niemczech. Wraz ze scenografem Martinem Zehetgruberem i dramatopisarką Sylvią Brandl założył niezależną grupę teatralną „my friend martin”. Począwszy od sezonu 1993/94 był etatowym reżyserem w stuttgarckim Staatstheater i za swą inscenizację „Intrygi i miłości” Schillera otrzymał nagrodę Gertrud-Eysoldt-Preis für junge Regisseure.

W 1996 roku w Stuttgarcie Martin Kušej zadebiutował w roli reżysera operowego (inscenizacją „Króla Artura” Purcella / Drydena). Od tamtego momentu wystawiał opery w Stuttgarcie, Weronie, Zurychu i na festiwalu Salzburger Festspiele. Pod koniec okresu stuttgarckiego reżyserował gościnnie w Wiedniu i w Hamburgu.

W 1999 roku hamburską inscenizację „Opowieści Lasku Wiedeńskiego” Horvátha zaproszono na berliński festiwal Theatertreffen. Począwszy od sezonu 2000/2001 Kušej pracował jako niezależny reżyser na scenach wiedeńskiego Burgtheater i hamburskiego Thalia Theater.

W latach 2004-06 Kušej był dyrektorem artystycznym festiwalu Salzburger Festspiele, a począwszy od sezonu 2006/07 znów jest niezależnym reżyserem. Pracuje głównie dla Burgtheater w Wiedniu i dla Bayerisches Staatsschauspiel w Monachium. Od roku 2011 ma zostać dyrektorem naczelnym tego drugiego teatru.

Przekład: Tomasz Ch. Fuerst
Linki

Portret: Martin Kušej

Chyba nie ma drugiego takiego reżysera, którego by tak wyraźnie kojarzono z jednym dramatopisarzem i z jednym pejzażem. Inscenizacje Martina Kušeja przypominają Alpy: wznoszą się stromo ku szczytom, na których panuje lodowaty chłód, podczas gdy w dolinach może dominować ponury nastrój rozpaczy. Ödön von Horváth, który pisze o „beznadziejnej walce i o bestialskich czynach człowieka” (Horváth), pewnie dlatego stał się najważniejszym dla Kušeja autorem, ponieważ potrafił ludzką determinację ogarnąć prostymi i jednocześnie monolitycznymi słowami. Sztukę „Glaube, Liebe, Hoffnung” („Wiara, nadzieja, miłość”) reżyser wystawił na początku swej kariery w Słoweńskim Teatrze Narodowym, a w 2002 roku jeszcze raz na scenie wiedeńskiego Burgtheater. Pomiędzy tymi przedstawieniami inscenizował „Die Unbekannte aus der Seine” („Nieznajomą z Sekwany”) w Stuttgarcie, a w 1999 roku hamburski spektakl „Geschichten aus dem Wiener Wald” („Opowieści Lasku Wiedeńskiego”) został zaproszony na berliński festiwal Theatertreffen.

Martin Kušej jest ekstremalnym sportsmenem wśród reżyserów i lubuje się w skrajnościach. Gdy wystawiał w Stuttgarcie adaptację powieści „Geier-Wally” Wilhelminy von Hillern, to wraz ze swym stałym scenografem, Martinem Zehetgruberem, zaprojektował tak niesamowitą scenerię, że w pierszym momencie widza ogarniał lęk o aktorów. Kurtyna unosiła się w górę i otwierał się widok na potężną, szkieletopodobną ruinę wieżowca. Alpy sprawiały wrażenie zimnego i niebezpiecznego urwiska, po którym aktorzy wspinali się i wędrowali jak w jakimś somnabulicznym transie, podczas gdy Kušej na przykładzie Geier-Wally udowadniał, iż w relacjach pomiędzy kobietą i mężczyzną – również w samotności alpejskich betonowych wąwozów – chodzi tylko o dominację i władzę.

W okresie piastowania stanowiska etatowego reżysera w stuttgarckim Staatstheater, Kušej zmierzył się z operą dramatyczną „Król Artur” Purcella / Drydena i wyczarował ponadgatunkowy spektakl, który okazał się pierwszym krokiem w kierunku królestwa oper. Dziś Kušej jest cenionym reżyserem operowym – w tej dziedzinie pracuje przede wszystkim dla Stuttgarter Staatsoper i dla festiwalu Salzburger Festspiele.

Kušej interpretuje tworzywo operowe przy pomocy instrumentarium teatralnego, co jest niewątpliwie działalnością pionierską i przypomina nieco jego eksperymenty artystyczne okresu karynckiego, zaraz po ukończeniu studiów. Już w tamtych czasach reżyser przekraczał różne granice – pracował w Austrii oraz w Słowenii i przenosił na scenę również własne projekty teatralne, jak np. „Mobiler Himmel” („Ruchome niebo”), co miało miejsce w roku 1990 w ramach festiwalu steirischer herbst w Grazu. Projekt ten zrealizował Kušej wraz ze swoją niezależną grupą teatralną „my friend martin”.

Odkąd Kušej otrzymał stanowisko etatowego reżysera w stuttgarckim Staatstheater, nie realizował już własnych projektów teatralnych. Jeżeli jednak dokładnie przeanalizujemy jego drogę twórczą, to dojdziemy również do wniosku, że – w przeciwieństwie do wielu znanych reżyserów – nie przywiązuje on wagi do wystawiania sztuk z żelaznej kolekcji dramatu klasycznego. Pociągają go raczej takie skomplikowane teksty, jak choćby „Weh dem, der lügt” („Biada kłamcy”) Franza Grillparzera albo – jak w przypadku sztuki „Glaube und Heimat” („Wiara i ojczyzna”) Karla Schönherra – dramaty dotykające problematyki pochodzenia społecznego, religii, „krwi i ziemi”. Do tego kręgu tematycznego należy również „Herzog Theodor von Gothland” Christiana Dietricha Grabbego. W tej wyjątkowo rzadko wystawianej sztuce, którą Heine nazwał dziełem „pijanego Szekspira”, toczy się wymyślona wojna pomiędzy Finlandią i Szwecją. Osią przedstawienia Kušej uczynił zdanie „Już tylko rozpacz może nas ocalić”, a postacie Grabbego funkcjonują, jakby były wykrzyknikami podkreślającymi tę eksklamację.

Inscenizacja dramatu Grabbego przypadła na sam początek działalności Kušeja w Stuttgarter Staatstheater, w którym to okresie reżyser wyrósł na jedną z czołowych osobowości teatru niemieckojęzycznego. Pod koniec zaś okresu stuttgarckiego, wystawiając „Oczyszczonych”, Martin Kušej stworzył swój, jak dotąd, najbardziej radykalny spektakl, a z bohaterów sztuki Sarah Kane zrobił archetypy kolektywnego koszmaru.

Począwszy od lata 2005 roku, Martin Kušej – jako następca Jürgena Flimma – odpowiedzialny był za program teatralny festiwalu Salzburger Festspiele i przekonał wszystkich do siebie zarówno koncepcjami programowymi, jak i poziomem swych własnych inscenizacji. Sprowadził do Salzburga tak znakomitych reżyserów, jak Stephan Kimmig i René Pollesch, sam zaś odniósł duży sukces wystawiając w 2005 roku dramat Grillparzera „König Ottokars Glück und Ende” („Szczęście i upadek króla Ottokara”). W przedstawieniu tym konsekwentnie postrzegał historię Austrii w szerszym kontekście europejskiej gry politycznej.

Po dwuletnim okresie dyrygowania salzburskim festiwalem, Martin Kušej znów przedzierzgnął się w niezależnego reżysera operowego i teatralnego. Pod koniec sezonu 2006/07 zabłysnął inscenizacją dramatu „Woyzeck” Büchnera w Bayerisches Staatsschauspiel, czyli w teatrze, którego dyrektorem naczelnym ma zostać w 2011 roku – po zakończeniu kadencji Dietera Dorna.

Jürgen Berger

Przekład: Tomasz Ch. Fuerst

Inscenizacje - wybór

  • Ödön von Horvath "Zur schönen Aussicht" („Piękny widok“)
    2006, Deutsches Schauspielhaus, Hamburg
  • Franz Grillparzer "König Ottokars Glück und Ende" („Szczęście i upadek króla Ottokara“)
    2005, festiwal Salzburger Festspiele
  • Giuseppe Verdi "Otello"
    2005, Staatsoper, Stuttgart
  • Georges Feydeau „Floh im Ohr“ („Pchła w uchu“)
    2004, Thalia Theater, Hamburg
  • Albert Ostermeier „Auf Sand“ („Na piasku“)
    prapremiera 2003, Thalia Theater, Hamburg
  • Ödön von Horváth „Glaube, Liebe, Hoffnung“ („Wiara, nadzieja, miłość“)
    2002, Burgtheater, Wiedeń
  • Christopher Marlowe „Edward II.“
    2001, Thalia Theater, Hamburg
  • Karl Schönherr „Glaube und Heimat“ („Wiara i ojczyzna“)
    2001, Burgtheater, Wiedeń; zaproszenie na berliński festiwal Theatertreffen
  • William Szekspir - „Hamlet“
    2000, Salzburger Festspiele / Staatstheater, Stuttgart
  • Franz Grillparzer „Weh dem, der lügt“ („Biada kłamcy“)
    1999, Burgtheater, Wiedeń
  • Sarah Kane „Gesäubert“ („Oczyszczeni“)
    1999, Staatstheater, Stuttgart
  • Ödön von Horváth „Geschichten aus dem Wiener Wald“ („Opowieści Lasku Wiedeńskiego“)
    1998, Thalia Theater, Hamburg; zaproszenie na berliński festiwal Theatertreffen
  • Wilhelmine von Hillern „Die Geier-Wally“
    1997, Staatstheater, Stuttgart
  • Henry Purcell / John Dryden „König Arthur“ („Król Artur“)
    1996, Staatstheater, Stuttgart
  • Ödön von Horváth „Die Unbekannte aus der Seine“ („Nieznajoma z Sekwany“)
    1995, Staatstheater, Stuttgart
  • Martin Kušej „KILL PIG DEVIL PASSION FINISH GOD“
    prapremiera 1994, festiwal Tanzwochen, Wiedeń / Vereinigte Bühnen, Graz
  • Christian Dietrich Grabbe „Herzog Theodor von Gothland“
    1993, Staatstheater Stuttgart
  • Friedrich Schiller „Kabale und Liebe“ („Intryga i miłość“)
    1993, Stadttheater Klagenfurt / Staatstheater Stuttgart
  • Thomas Strittmatter „Irrlichter – Schrittmacher“
    prapremiera 1992, Bayerisches Staatsschauspiel, Monachium
  • my friend martin „FRANZ FALSCH F FALSCH DEIN FALSCH NICHTS MEHR, STILLE, TIEFER WALD“
    1992, Cividale (Włochy)
  • Peter Rosei „Tage des Königs“ („Dni króla“)
    prapremiera 1991, Schauspielhaus, Graz
  • my friend martin „Mobiler Himmel“ („Ruchome niebo“)
    prapremiera 1990, festiwal steirischer herbst, Graz
  • Ödön von Horváth „Glaube, Liebe, Hoffnung“ („Wiara, nadzieja, miłość“)
    1990, Słoweński Teatr Narodowy, Lublana
  • Hans Magnus Enzensberger „Der Untergang der Titanic“ („Zagłada Titanica“)
    1988, Schauspielhaus, Graz
  • Martin Kušej „Sprache / Zeit / Begegnung“ („Mowa / Czas / Spotkanie“)
    prapremiera 1987, Kongresshaus, Villach
  • Karl Schönherr „Es“ („Ono“)
    1987, Schauspielhaus, Graz

After the Fall – Europa po 1989 roku

Projekt teatralny Goethe-Institut poświęcony następstwom upadku muru berlińskiego