Johan Simons

© Ben van Duin

Johan Simons urodził się w 1946 roku w Holandii. W wieku czternastu lat rozpoczął naukę tańca w Rotterdamie, a później studiował aktorstwo w Akademii Teatralnej w Maastricht. W 1976 roku zatrudnił się jako aktor w teatrze Haagsche Comedie, gdzie również wyreżyserował swój pierwszy spektakl. W 1979 roku był jednym z założycieli Wespetheater. Grupa aktorów podróżowała latem z namiotami po północnej Holandii dając występy o tematyce regionalnej i historycznej, które powstawały na bazie improwizacji. Trupa starała się stworzyć ekspresyjny, „cielesny” styl gry aktorskiej, inspirowany commedią dell’arte. W 1982 roku Simons założył swój własny teatr Het Regiotheater. Sposób pracy i styl gry przypominały Wespetheater, jednak sztuk już nie improwizowano, lecz były one pisane specjalnie dla grupy przez doświadczonych autorów. W 1985 roku Het Regiotheater połączył się z podobnie zorganizowanym zespołem Acht Oktober tworząc Theatergroep Hollandia. Dla tego teatru charakterystyczne były występy w pustych halach fabrycznych, oborach, czy też w wiejskich kościołach. Spektakle powstawały przy ścisłej współpracy z perkusistą i kompozytorem Paulem Koekiem, który z czasem został współreżyserem i drugim dyrektorem artystycznym. W 2001 roku grupa połączyła się z Het Zuidelijk Toneel z Eindhoven i przyjęła nazwę ZT Hollandia. Teatr został wyróżniony wieloma nagrodami, a z odnoszącymi sukces przedstawieniami - takimi jak „Zwei Stimmen” („Dwa głosy”), czy też „Der Fall der Götter” („Zmierzch bogów”) - był zapraszany na międzynarodowe festiwale. W 2000 roku Simons i Koek otrzymali w Taorminie Europejską Nagrodę Teatralną za innowacje w teatrze. Od tego czasu Simons jest chętnie goszczony w teatrach niemieckojęzycznych, m.in. w zuryskim Schauspielhaus, w monachijskim Kammerspiele, czy też na festiwalu Wiener Festwochen. W 2004 roku w plebiscycie krytyków czasopisma „Theater heute” został wybrany Reżyserem Roku - za spektakl „Anatomie Titus Fall of Rome” w Münchner Kammerspiele. Od września 2005 roku Simons jest dyrektorem artystycznym Publiekstheater w Gandawie, zwanego obecnie NTGent. Oprócz realizacji dzieł młodych twórców teatralnych, planowane są też koprodukcje z Toneelgroep w Amsterdamie, Volksbühne w Berlinie i Opéra de Bastille w Paryżu.

Przekład: Tomasz Ch. Fuerst
Linki

Portret: Johan Simons

Johan Simons jest jednym z najważniejszych i najbardziej wyrazistych reżyserów nie tylko holenderskiego, ale i europejskiego teatru. Od 1985 roku, wraz z grupą teatralną Hollandia, podążał tą samą drogą, którą już wcześniej szedł z Wespetheater, a następnie ze swoim Regiotheater, a mianowicie dawał spektakle na prowincji – „dla ludzi, którzy zazwyczaj nie chodzą do teatru”. Grupa pracowała więc na wsi, a grała w opustoszałych fabrykach, kościołach i kurnikach, w chłopskich zagrodach i na stadionie piłkarskim. Rzeczywistość w bardzo konkretny i bezpośredni sposób przenoszono do teatru, choćby w „Prometeuszu” Ajschylosa, gdzie za dekorację posłużyło złomowisko aut. „Kto nie zna swojego najbliższego otoczenia, ten nie ma pojęcia o świecie”, brzmiała od początku dewiza Simonsa.

Od 1988 roku Simons tworzył stały zespół aktorski, do którego należeli m.in. Elsie de Brauw, Bert Luppes, Betty Schuurman i Jeroen Willems. Z nimi reżyser rozwinął charakterystyczny styl Hollandii: mocny, cielesno-zmysłowy teatr improwizowany i narracyjny, czerpiący inspiracje z „tu i teraz” i z osobowości aktorów, posługujący się nieraz muzyką konkretną i tekstami nieliterackimi, takimi jak przemówienia, artykuły, czy też wywiady. Perkusista i współreżyser Paul Koek, od 1987 roku wicedyrektor grupy, tworzył muzyczne kompozycje o dramaturgicznej jakości, które nadawały przedstawieniom określone tempo i rytm. Hollandia zyskała status kultowej grupy artystycznej – nie tylko wśród ludności wiejskiej, ale także wśród wykształconej klasy średniej, która z miast docierała wszędzie tam, gdzie odbywały się przedstawienia.

O ile w pierwszych latach działalności grupy repertuar koncentrował się przede wszystkim na greckich tragediach, tematach wiejskich i dramatach chłopskich (wśród nich były również sztuki Georga Büchnera, Franka Wedekinda, Herberta Achternbuscha i Franza Xavera Kroetza), to od połowy lat dziewięćdziesiątych Simonsa coraz częściej interesował socjalno-polityczny materiał dramaturgiczny, którego osią jest człowiek postrzegany jako zdolna do działania istota społeczna. Tak powstał cały cykl na temat „moralności władzy”, którego kluczowym spektaklem była najsłynniejsza chyba produkcja grupy Hollandia: „Der Fall der Götter” („Zmierzch bogów”), swobodna adaptacja filmu Luchino Viscontiego pod tym samym tytułem. Opowiada ona dzieje niemieckiego klanu przemysłowców w czasach narodowego socjalizmu - za pierwowzór posłużyła tu historia rodziny Krupp

Przedstawienie, które fetowano na wielu międzynarodowych festiwalach, jest tyleż ponurą, co wnikliwą medytacją nad oportunizmem, korupcją, żądzą władzy, rozwiązłością i maksymalizacją zysków. W 2001 roku inscenizacja w niemieckiej wersji scenicznej gościła na festiwalu Salzburger Festspiele, w 2002 roku na Ruhrtriennale, a w 2004 roku na Festival d’Avignon zaprezentowano wersję francuską. Tak jak u Viscontiego, są tu aluzje do „Makbeta” i „Króla Edypa”, do „Biesów” Dostojewskiego, „Buddenbrocków” Thomasa Manna i „Zmierzchu bogów” Richarda Wagnera, a także ironiczne uwagi i krytyczne analizy kontekstów społecznych. Każdy aktor z grupy Hollandia kreuje kilka ról - na przykład doskonały Jeroen Willems gra nie tylko starego barona von Essenbecka, ale także jego amoralnego wnuka Martina oraz dyrektora generalnego Bruckmanna ze średniego pokolenia i jest to niewątpliwie popis aktorskiej brawury.

Jeroen Willems dowiódł swego wirtuozerskiego kunsztu metamorfozy już w monodramie pt. „Zwei Stimmen” („Dwa głosy”). Prapremiera odbyła się w 1997 roku, później sztuka wystawiana była w wielu językach w ramach światowego tournée. W bazującym na tekstach Piera Paola Pasoliniego przedstawieniu Willems wciela się w pięciu najpotężniejszych działaczy gospodarczych świata kapitalistycznego, w tym w byłego prezesa zarządu koncernu Shell International, Cora Herkströtera, który mówi oryginalnymi cytatami ze swych przemówień. Sukces międzynarodowy osiągnął także monodram „Ungelöschter Kalk” („Wapno niegaszone”, 1999) o holenderskim komuniście Marinusie van der Lubbe, podpalaczu niemieckiego Reichstagu (w tej roli wystąpił Fedja van Huêt).

W 2001 roku Theatergroep Hollandia połączyła się z Zuidelijk Toneel z Eindhoven tworząc ZT Hollandia, dzięki czemu grupa zyskała lepsze warunki pracy, ale miała również więcej zobowiązań w postaci np. długich tournée. Spektakl „Bakchen” („Bachantki”) według Eurypidesa można było oglądać na festiwalu Wiener Festwochen, a także w Atenach i w Zagłębiu Ruhry. Od 2001 roku Simons regularnie pracuje gościnnie w niemieckojęzycznych teatrach, a jego inscenizacje są często koprodukcjami z ZT Hollandia. Imponujący sukces odniósł w 2003 roku, wystawiając w monachijskim teatrze Kammerspiele inteligentne, świadomie negujące wszelką teatralność, wielkie przedstawienie sztuki Heinera Müllera „Anatomie Titus Fall of Rome”. Był to operujący aurą demokracji parlamentarnej intelektualny teatr refleksji nad przyczynami terroru i przemocy. Scenografia autorstwa Berta Neumanna obejmowała pierwsze rzędy przed sceną, w których siedzieli aktorzy – tak, jakby sami byli widzami tego przedstawienia. Przypominało to ławy poselskie w parlamencie, a zarazem stanowiło lustrzane odbicie widowni. Szekspirowskich aktów przemocy nie pokazano na scenie, ale tym silniej wyrażone były one w języku i w wyobraźni. W 2004 roku spektakl został zaproszony na berliński festiwal Theatertreffen.

W rok później Simons ponownie był obecny na Theatertreffen: zaprezentował nader humanistyczną, skoncentrowaną na historiach miłosnych dwóch braci, adaptację sceniczną powieści „Elementarteilchen” („Cząstki elementarne”) Michela Houellebecqa. Ponad pierwszymi rzędami widowni znajdował się podest z blachy falistej i tam reżyser wysłał pięcioro świetnych aktorów. André Jung, Robert Hunger-Bühler, Sylvana Krappatsch, Yvonne Jansen i Chris Nietvelt znaleźli się w samym „polu sił” tego niewyszukanego, uwolnionego od wszelkiego balastu, teatru narracyjnego. W listopadzie 2005 roku Frank Baumbauer przeniósł to uznane przedstawienie z zuryskiego Schauspielhaus do monachijskiego teatru Kammerspiele, gdzie Simons regularnie reżyseruje gościnnie.

Czy to w chłodnym, narracyjnie oszczędnym przedstawieniu „Zehn Gebote” („Dziesięcioro przykazań”, na motywach scenariuszy i filmów „Dekalog 1-10” Krzysztofa Kieślowskiego), czy też w postkolonialnej analizie tekstu, jaką okazał się spektakl „Robinson Cruso, die Frau und der Neger” („Robinson Cruso, kobieta i Murzyn”, według powieści pt. „Foe” południowoafrykańskiego noblisty Johna M. Coetzeego) - Simons zawsze z politycznym impetem kreuje teatr służący refleksji. Reżyser nie ufa konwencjonalnej dramaturgii i efektownej scenie, nie ufa teatrowi iluzji, empatii i obrazu. Zdecydowanie preferuje dyskurs rozumowy, chociaż ten jego minimalizm bywa też męczący, nieprzystępny i przeintelektualizowany.

Ostatnią inscenizacją Simonsa w ZT Hollandia był „Fort Europa” - zawiły rozrachunek z nowym stuleciem, bazujący na tekście Toma Lanoye. Sztukę wystawiono po raz pierwszy w 2005 roku na festiwalu Wiener Festwochen, w zatłoczonej hali wiedeńskiego dworca kolejowego Südbahnhof. We wrześniu 2005 roku Simons przeniósł się do gandawskiego teatru NT Gent, dawnego Publiekstheater, gdzie objął stanowisko dyrektora artystycznego. Swoją działalność w tym teatrze zainaugurował spektaklem pt. „Platform” („Platforma”) na motywach powieści Houellebecqa. Inscenizacje młodych twórców teatralnych i stały trzon zespołu aktorskiego (osiem osób, a wśród nich Elsie de Brauw, Aus Greidanus Jr. i Betty Schuurman z ZT Hollandia) mają pomóc Simonsowi w stworzeniu odrębnego, specyficznego repertuaru gandawskiego, co jest dość nietypowe na obszarze flamandzkojęzycznym. Planowane są wspólne produkcje z innymi teatrami, na przykład z berlińską Volksbühne, jak również spektakle gościnnie reżyserowane przez takich twórców, jak choćby Frank Castorf, Ivo van Hove, Christoph Marthaler, czy też Jossi Wieler. Sam Johan Simons przynajmniej raz w sezonie gościnnie reżyseruje przedstawienia w innych teatrach.

Christine Dössel

Przekład: Tomasz Ch. Fuerst

Inscenizacje - wybór

  • Heinrich von Kleist „Prinz Friedrich von Homburg” („Książę Homburg”)
    2007, Kammerspiele, Monachium
  • Koen Tachelet (tekst) / Peter Vermeersch (muzyka)  spektakl na motywach dramatu „Das Leben ein Traum” („Życie snem”) Calderóna de la Barca
    2006, festiwal Ruhrtriennale
  • Giuseppe Verdi „Simon Boccanegra”
    2006, Opéra de Bastille, Paryż
  • Pieter de Buysser „Robinson Cruso, die Frau und der Neger” („Robinson Cruso, kobieta i Murzyn”); na motywach powieści „Foe” Johna M. Coetzeego
    prapremiera 2006, wspólna produkcja Kammerspiele, Monachium, NTGent oraz Grand Théatre de la ville de Luxembourg
  • Tom Lanoye „Fort Europa”
    2005, festiwal Wiener Festwochen / festiwal Ruhrtriennale we współpracy z ZT Hollandia
  • Koen Tachelet „Die zehn Gebote” („Dziesięcioro przykazań”); na motywach scenariuszy i filmów „Dekalog 1-10” Krzysztofa Kieślowskiego
    2005, Kammerspiele, Monachium
  • Tom Blokdijk  adaptacja powieści Fiodora Dostojewskiego „Zocker” („Gracz”)
    2004, Volksbühne, Berlin we współpracy z ZT Hollandia
  • Tom Blokdijk  adaptacja powieści Michela Houellebecqa „Elementarteilchen” („Cząstki elementarne”)
    2004, Schauspielhaus, Zurych / w listopadzie 2005 spektakl przeniesiony do Kammerspiele w Monachium; wyróżnienie nagrodą Nestroy-Preis 2004, zaproszenie na berliński festiwal Theatertreffen 2005
  • Peter Verhelst  adaptacja dramatu Szekspira „Richard III.” („Ryszard III”)
    2004, ZT Hollandia / NTGent / Stadsschouwburg Eindhoven / festiwal Theaterformen 2004
  • Heiner Müller „Anatomie Titus Fall of Rome – Ein Shakespearekommentar”
    2003, Kammerspiele, Monachium; zaproszenie na berliński festiwal Theatertreffen 2004
  • Paul Koek / Johan Simons „Sentimenti”; adaptacja powieści Ralfa Rothmanna pt. „Milch und Kohle” („Mleko i węgiel”)
    2003, festiwal Ruhrtriennale we współpracy z ZT Hollandia
  • Tom Blokdijk  adaptacja sztuki Christiana Dietricha Grabbego „Hannibal”
    2002, Staatstheater, Stuttgart we współpracy z ZT Hollandia
  • Tom Blokdijk „Tragbar” („Przenośny”); adaptacja powieści Michela Houellebecqa pt. „Rozszerzenie pola walki”
    2001, Schauspielhaus, Zurych
  • Tom Blokdijk  adaptacja filmu Luchino Viscontiego „Der Fall der Götter” („Zmierzch bogów”)
    1999, ZT Hollandia / NTGent
  • Tom Blokdijk „Ungelöschter Kalk” („Wapno niegaszone”); sztuka o Marinusie van der Lubbe, podpalaczu Reichstagu
    1999, ZT Hollandia
  • Pier Paolo Pasolini / Cor Herkströter „Zwei Stimmen” („Dwa głosy”)
    1997, ZT Hollandia / NTGent

After the Fall – Europa po 1989 roku

Projekt teatralny Goethe-Institut poświęcony następstwom upadku muru berlińskiego