Γρήγορη πρόσβαση:

Απευθείας μετάβαση στο περιεχόμενο (Alt 1) Απευθείας μετάβαση στην κύρια πλοήγηση (Alt 2)

Επιτήρηση με ΤΝ
ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΒΙΑ ΜΕΣΩ ΠΕΙΡΑΜΑΤΩΝ ΣΤΑ ΣΥΝΟΡΑ

Νέο, υψηλής τεχνολογίας στρατόπεδο προσφύγων
Νέο, υψηλής τεχνολογίας στρατόπεδο προσφύγων στην Κω. Δεκέμβριος 2021. | Φωτ. (λεπτομέρεια): © Petra Molnar

Επιτήρηση με Τεχνητή Νοημοσύνη, drones, αναγνώριση με σάρωση της ίριδας του ματιού. Αν και συχνά η φυγή ανθρώπων θεωρείται χαοτική και ανεξέλεγκτη, πολλά κράτη και πολλοί οργανισμοί προστασίας των συνόρων ξέρουν ακριβώς ποιος κινείται πότε και προς τα πού. Η ειδικευμένη στην τεχνολογία και τη μετανάστευση νομικός Petra Molnar ρίχνει φως στις σκοτεινές τεχνολογικές δυνατότητες παρακολούθησης των προσφυγικών ροών.

Petra Molnar

«Ελπίζω να πάω τα παιδιά μου σε ένα μέρος όπου θα μπορούν να παίζουν». Η 31χρονη Aisha*, μητέρα τριών παιδιών, έχει το βλέμμα της στραμμένο στον ορίζοντα ενώ αφηγείται πώς εκείνη και οι γιοι της επιβίωσαν από ένα pushback.
 
Το Αιγαίο που στραφταλίζει μπροστά μας είναι ένα υδάτινο νεκροταφείο. Η Aisha επιβίωσε στην πατρίδα της από την ενδοοικογενειακή βία και από την Παλαιστίνη έφτασε μέσω Τουρκίας στις ελληνικές ακτές. Μια πρώτη προσπάθεια να διασχίσει τα σύνορα στον Έβρο απέτυχε: Η Aisha απωθήθηκε πίσω στην τουρκική επικράτεια. Πάνω στην απόγνωσή της, έβαλε τους γιους της σε μια φουσκωτή βάρκα και μαζί με μια μεγαλύτερη ομάδα ξεκίνησαν το ταξίδι τους για τη Σάμο. Η Aisha και οι γιοι της κατάφεραν να φτάσουν με ασφάλεια στον προορισμό τους, μπόρεσαν να έρθουν σε επαφή με έναν δικηγόρο στο νησί, τον Δημήτρη Χούλη, να κάνουν αίτηση ασύλου και αυτή να γίνει δεκτή. Οι υπόλοιποι 28 της ομάδας της Aisha δεν είχαν την ίδια τύχη. Λίγες μέρες μετά βρέθηκαν πάλι στην Τουρκία. Σε ένα pushback που έγινε το 2021 έξω από τη Σάμο ένα μικρό αγόρι έχασε τη ζωή του. Και τον Αύγουστο του 2022, πέθανε, σύμφωνα με αναφορές, ένα 5χρονο κοριτσάκι από τη Συρία στα ελληνοτουρκικά σύνορα, όταν η οικογένειά του προσπάθησε να διαφύγει κατά τη διάρκεια ενός pushback.

Τέτοιου είδους pushbacks υποστηρίζονται ολοένα συχνότερα από παρεμβατικές τεχνολογίες. Ο οργανισμός διαχείρισης των συνόρων της ΕΕ FRONTEX πρωτοπορεί στην έρευνα ποικίλων τεχνολογιών επιτήρησης. Αναθέτει την πραγματοποίηση μελετών Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) και διεξάγει πιλοτικές μελέτες για τη χρήση τεχνολογιών παρακολούθησης με σκοπό τη σύλληψη ατόμων. Ωστόσο,  οι παράνομες επαναπροωθήσεις ή «pushbacks» αντίκεινται στο σύνολο σχεδόν των διατάξεων της γραπτής νομοθεσίας, μεταξύ των οποίων η αρχή της μη επαναπροώθησης που συγκαταλέγεται στη Σύμβαση της Γενεύης για το Καθεστώς των Προσφύγων, ή η παραδοχή ότι τα κράτη που υπέγραψαν την εν λόγω σύμβαση δεν μπορούν να στέλνουν ανθρώπους πίσω σε μία χώρα στην οποία τους απειλούν οι διωγμοί ή η βία. Κυρίως όχι όταν δεν έχει δοθεί ακόμα η ευκαιρία στους ανθρώπους αυτούς να αιτηθούν το καθεστώς του πρόσφυγα. Για τους ένθερμους υποστηρικτές μιας ολοένα ευρύτερης χρήσης τεχνολογιών στην προστασία των συνόρων, όμως, αυτό δεν φαίνεται να αποτελεί πρόβλημα.  

Ανιχνευτες ψευδους που υποστηριζονται απο ΤΝ

Πολυάριθμα άλλα χρηματοδοτούμενα από την ΕΕ προγράμματα περιορίζουν όλο και περισσότερο τις δυνατότητες αίτησης ασύλου. Στο πλαίσιο του ROBORDER, για παράδειγμα, πρόκειται να τεθεί σε εφαρμογή ένα πλήρως λειτουργικό, αυτόνομο σύστημα επιτήρησης των συνόρων με μη επανδρωμένα μέσα, κινούμενα ρομπότ, συμπεριλαμβανομένων εναέριων, θαλάσσιων, υποβρύχιων και χερσαίων οχημάτων. Στον Έβρο, στα σύνορα μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας, ηχητικά κανόνια, τα Long Range Acoustic Devices (LRADs), εκπέμπουν οδυνηρά δυνατούς ήχους. Μέσω της εντατικής χρήσης τεχνολογιών, τα ευρωπαϊκά σύνορα μετατοπίζονται όλο και πιο έξω. Αυτό οδηγεί σε μια εξωτερική ανάθεση των συνοριακών ελέγχων, που μεταθέτει σε άλλες χώρες το πρόβλημα της ευρωπαϊκής διαχείρισης της μετανάστευσης. Με άμεσες και απάνθρωπες επιπτώσεις: Άνθρωποι πνίγονται στη Μεσόγειο ή επαναπροωθούνται στη Λιβύη και στην Τουρκία, ακόμη και μέσα σε πλωτές σκηνές, ή κρατούνται επί χρόνια σε ακατάλληλα πλέον στρατόπεδα προσφύγων όπως είναι το στρατόπεδο στη Μόρια και εκείνα στα νησιά Σάμος, Χίος και Κως. Κι ακόμη και σε αυτά τα στρατόπεδα προσφύγων χρησιμοποιούνται όλο και περισσότερο τεχνολογίες επιτήρησης ή συλλογής δεδομένων, ραντάρ, drones και εφαρμογές της ΤΝ. Για παράδειγμα, στην Ελλάδα αποφασίστηκε να ιδρυθούν πέντε νέα στρατόπεδα κόστους δισεκατομμυρίων ευρώ, με συστήματα επιτήρησης αλγοριθμικής διαχείρισης για την ανίχνευση κίνησης. Στη Σάμο και στην Κω έχουν ήδη εγκαινιαστεί δύο από αυτά. Και παρότι ξοδεύτηκαν πολλά χρήματα για τις τεχνολογίες επιτήρησης, στο καινούργιο στρατόπεδο της Σάμου δεν υπάρχει τρεχούμενο νερό, ο εφοδιασμός σε τρόφιμα είναι ανεπαρκής και οι συνθήκες διαβίωσης φρικτές.
Η 12χρονη Raz διαμαρτύρεται για το άνοιγμα του νέου στρατοπέδου στη Σάμο, τον Σεπτέμβριο του 2021. Η 12χρονη Raz διαμαρτύρεται για το άνοιγμα του νέου στρατοπέδου στη Σάμο, τον Σεπτέμβριο του 2021. | Φωτ.: © Petra Molnar Τα τελευταία πέντε χρόνια ασχολήθηκα και με άλλες τεχνολογίες προστασίας συνόρων που αυτή τη στιγμή βρίσκονται στο στάδιο του ελέγχου. Στο πλαίσιο του προγράμματος iBorderCRTL, δοκιμάζονται στα σύνορα ανιχνευτές ψεύδους υποστηριζόμενοι από ΤΝ. Σε προσφυγικά στρατόπεδα συλλέγονται συστηματικά βιομετρικά δεδομένα, μεταξύ άλλων μέσω δακτυλικών αποτυπωμάτων και σάρωσης της ίριδας του ματιού. Αλγόριθμοι αποφασίζουν αν ένας άνθρωπος θα τεθεί υπό κράτηση, και μάλιστα υποβοηθούν την αξιολόγηση κινδύνου στην περίπτωση μιας απέλασης. Και τα δυστοπικής αίσθησης σκυλιά-ρομπότ, μια τετράποδη στρατιωτική τεχνολογία, χρησιμοποιούνται ήδη στα σύνορα ΗΠΑ-Μεξικού. Από την Ελλάδα ως την Αριζόνα, την Πολωνία, την Κένυα, το παγκόσμιο ενδιαφέρον για τεχνολογίες συνόρων αυξάνεται διαρκώς.
Συνοριακός φράχτης στην Αριζόνα Συνοριακός φράχτης στην Έρημο Σονόρα μεταξύ Αριζόνας των ΗΠΑ και Μεξικού – ένα πεδίο τεχνολογικού πειραματισμού.  | Φωτ: © Petra Molnar

Προστασια των συνορων: μια βιομηχανια δισεκατομμυριων

Σημεία όπως τα σύνορα προσφέρονται ως πεδία δοκιμών για τις νέες τεχνολογίες. Σε αυτά υπό προϋποθέσεις μόνο υπάρχουν κανόνες και εποπτεία και κυριαρχεί μια χαρακτηριστική για τις μεθοριακές περιοχές «χαλαρή» στάση. Τα δύο συγκεκριμένα γνωρίσματα ευνοούν την ανάπτυξη και την εφαρμογή τεχνολογιών παρακολούθησης εις βάρος της ανθρωπιάς. Η έλλειψη ρυθμίσεων δεν είναι τυχαία: Στον τομέα της προστασίας των συνόρων και της μετανάστευσης υπάρχει τεράστια ανισορροπία ισχύος. Για τις περιθωριοποιημένες ομάδες όπως είναι οι μη πολίτες, οι πρόσφυγες και οι άνθρωποι που βρίσκονται σε φυγή ισχύουν συχνά λιγότερο αυστηρές διατάξεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Επιπλέον, οι ομάδες αυτές έχουν όλο και πιο περιορισμένες δυνατότητες να απαιτήσουν τα δικαιώματά τους λόγω ακριβώς της εντεινόμενης χρήσης των αναφερθέντων τεχνολογιών. Ισχυροί φορείς όπως τα κράτη και ο ιδιωτικός τομέας δικαιολογούν την αυξανόμενη δοκιμή τεχνολογιών στο πεδίο της μετανάστευσης με το επιχείρημα ότι η καταγραφή, η παρακολούθηση και η διαχείριση των προσφυγικών ρευμάτων δεν είναι κάτι καινούργιο, αλλά έχει μακρά παράδοση.

Εκτός όλων αυτών, οι σύγχρονες τεχνολογίες των συνόρων είναι εξαιρετικά κερδοφόρες. Για την ανάπτυξη και τη χρήση νέων τεχνολογιών υψηλού κινδύνου από αυτόν τον διαρκώς αναπτυσσόμενο βιομηχανικό κλάδο δισεκατομμυρίων υπεύθυνοι είναι παράγοντες του ιδιωτικού τομέα με αμφίβολες επιδόσεις όσον αφορά την τήρηση των ανθρώπινων δικαιωμάτων – ανάμεσά τους, πολλές ισραηλινές εταιρείες παρακολούθησης όπως η Elbit Systems και η Cellebrite, η Palantir Technologies και η Clearview AI, για να αναφέρουμε μερικές μόνο. Την ατζέντα στους μεταναστευτικούς ελέγχους την ορίζουν οι ιδιωτικές επιχειρήσεις, γιατί τα κράτη βασίζονται στον ιδιωτικό τομέα σε ό,τι αφορά την ανάπτυξη και την εφαρμογή των σχετικών τεχνολογιών. Το αποτέλεσμα είναι να θολώνουν τα νερά για την κρατική ευθύνη και λογοδοσία, αφού αυτές μεταβιβάζονται στον ιδιωτικό τομέα και αφαιρείται έτσι από πολλούς ανθρώπους η δυνατότητα να αξιώσουν τα δικαιώματά τους από μια κυβέρνηση. Σε αυτό το πεδίο συγκρουόμενων συμφερόντων σημειώνονται σοβαρές παραβιάσεις των ανθρώπινων δικαιωμάτων και των θεμελιωδών ελευθεριών εκείνων που έχουν πάρει τον δρόμο της φυγής.
Πύργος παρακολούθησης με χρήση ΤΝ Πύργος παρακολούθησης με χρήση ΤΝ από την Elbit Systems στην Αριζόνα των ΗΠΑ. Φεβρουάριος 2022.  | Φωτ.: © Petra Molnar

Οι αποψεις εκεινων που πληττονται περισσοτερο κατα κανονα δεν λαμβανονται υποψη στη σχετικη συζητηση

Εντέλει, οι τεχνολογίες για τη διαχείριση της μετανάστευσης στοχεύουν στον εντοπισμό, την καταγραφή και τον έλεγχο των διελεύσεων συνόρων. Τα προβλήματα που συνδέονται με τις νέες τεχνολογίες στο πεδίο της διαχείρισης της μετανάστευσης δεν προκύπτουν μόνο από αυτή καθαυτή τη χρήση των τεχνολογιών, αλλά και από το πώς και από ποιον χρησιμοποιούνται, με τις κρατικές αρχές και τους ιδιωτικούς παράγοντες να ορίζουν τι μπορεί να χρησιμοποιηθεί και ποιος θα είναι ο κύριος σκοπός της χρήσης.

Η τεχνολογία αντικατοπτρίζει τις δομές εξουσίας που υπάρχουν στην κοινωνία. Ακόμη και αν η ηθική της ΤΝ αποτελεί θέμα συζήτησης, οι ηθικές αρχές δεν επαρκούν από μόνες τους γιατί είναι πολιτισμικά κωδικοποιημένες και μπορεί ίσα ίσα έως και να υιοθετηθούν με σκοπό τη συγκάλυψη συλλογικών, συστηματικών παραβιάσεων κανόνων, οι οποίες απολαμβάνουν συνειδητά τη γενικευμένη ανοχή. Στόχος εδώ είναι να σταματήσει η χρήση τεχνολογιών για τη διαχείριση της μετανάστευσης στα σύνορα και στις γύρω περιοχές τους, γιατί ευνοούν έναν συστημικό ρατσισμό, επικεντρώνονται παραδοσιακά στην παρακολούθηση ομάδων που καθ’ έξιν περιθωριοποιούνται και δημιουργούν ένα απάνθρωπο panopticum παρακολούθησης, στην αρπάγη του οποίου παγιδεύονται άνθρωποι σαν την Aisha. Δυστυχώς, οι απόψεις εκείνων που πλήττονται περισσότερο κατά κανόνα δεν λαμβάνονται υπόψη στη σχετική συζήτηση, ειδικά όταν πρόκειται για το θέμα των απαγορευμένων ζωνών ή για την ηθικά αμφιλεγόμενη χρήση τεχνολογιών.

Λίγο πιο πέρα από το σημείο όπου κάθομαι, ένα μικρό αγόρι πλατσουρίζει στα κύματα του Αιγαίου. Αναρωτιέμαι αν όλοι αυτοί που έχουν έρθει για διακοπές στην Ελλάδα έχουν επίγνωση ότι σε απόσταση λίγων μόλις λεπτών από αυτή την παραλία η τύχη άλλων μικρών αγοριών κρέμεται από τις διαθέσεις της ΕΕ. Ή –μια πολύ χειρότερη σκέψη– ότι μπορεί να μη φτάσουν ποτέ ζωντανά στην ασφαλή παραλία. Για την Aisha και τους γιους της τα ανάλγητα τεχνολογικά πειράματα ήταν ένα κομμάτι μόνο της διαδρομής τους μέσα από έναν απάνθρωπο παγκόσμιο μηχανισμό μετανάστευσης.

*Ονόματα και προσδιοριστικά χαρακτηριστικά έχουν αλλαχτεί. Η αφήγηση της ιστορίας έγινε με την ευγενική άδεια του εμπλεκόμενου προσώπου*