ΑΤΛΑΝΤΕΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΩΝ
ΠΕΡΙ ΣΥΝΟΡΩΝ ΚΑΙ ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΩΝ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΩΝ

Θα μπορούσαμε να φανταστούμε έναν εντελώς διαφορετικό κόσμο, όσον αφορά τη διάσταση του χώρου ή τη γεωγραφία; Μια σειρά από καλλιτέχνες έχουν επινοήσει τους δικούς τους χάρτες εφαρμόζοντας ποικίλες μεθόδους και μας παρουσιάζουν τοποθεσίες που σχηματίζονται μέσα από ήχους, κράτη χωρίς σύνορα ή φανταστικές χαρτογραφίες.

Στο βιβλίο του Οι αόρατες πόλεις ο γεννημένος στην Κούβα Ιταλός συγγραφέας Italo Calvino έστρεψε την προσοχή μας σε (απίθανες και ταυτόχρονα) πιθανές, εξωπραγματικές τοποθεσίες. Το μυθιστόρημα πραγματεύεται μια φανταστική συνάντηση του Μογγόλου αυτοκράτορα Κουμπλάι Χαν και του Βενετού εμπόρου και περιηγητή Μάρκο Πόλο. Ο συγγραφέας δεν εξετάζει μόνο την ανταλλαγή ανάμεσα στον δυτικό και τον ανατολικό κόσμο, αλλά κυρίως τις ταξιδιωτικές περιγραφές του Βενετσιάνου, που συνδέουν τελικά τους δύο συνομιλητές μέσα από αναμνήσεις, συναισθήματα και σύμβολα.

Με τη γεωγραφία ασχολούνται όμως και οι καλλιτέχνες, με ποικίλους τρόπους, δημιουργώντας, για παράδειγμα, τοποθεσίες που μπορούν να γίνουν αντιληπτές μέσα από αναμνήσεις μόνο ή μέσα από ήχους, ή τόπους χωρίς σύνορα. Άλλοι πάλι επιχειρούν να ρίξουν φως στο ίδιο το θέμα της υπέρβασης των συνόρων. Από ιχνηλασίες, συλλογές και αρχεία προκύπτουν «άτλαντες καλλιτεχνών», φανταστικοί χώροι δηλαδή και χαρτογραφίες που δεν υπακούουν σε κρατικούς νόμους αλλά ούτε και τους αμφισβητούν.                                                   

ΕΝ ΑΡΧΗ ΗΤΑΝ Ο ΗΧΟΣ

Το καλλιτεχνικό δίδυμο από τον Καναδά Janet Cardiff και George Bures Miller δημιουργεί χώρους μέσα από περίπλοκες ηχητικές εγκαταστάσεις. Η δουλειά τους έγινε γνωστή τη δεκαετία του 1990 με το φιλόδοξο εγχείρημά τους Walks, στο οποίο τοποθεσίες γίνονταν αισθητές μέσω της φωνής. Σε αυτό, οι θεατές ακολουθούν προφορικές οδηγίες και «παράγουν» εφήμερους χώρους μέσω της επιτελεστικής συμμετοχής τους.

Προκειμένου να εμφανιστούν αυτοί οι ανοιχτοί χώροι των Cardiff και Bures Miller, πρέπει κανείς να «περιηγηθεί» τα έργα τους. Πρόκειται, με άλλα λόγια, για τόπους δίχως σύνορα, για τόπους που αλλάζουν. Μέσω της απροσδιόριστης, μεταβαλλόμενης αντίληψης του παρατηρητή, παίρνουν κάθε φορά διαφορετική μορφή.
 
Janet Cardiff και George Bures Miller | ΔΑΣΟΣ (χιλίων ετών) 2012 |Απόσπασμα διάρκειας 6΄ από μια ηχητική εγκατάσταση που δημιουργήθηκε για την documenta 13. © Janet Cardiff and George Bures Miller

απο ΤΗΝ ΤΙΧΟΥΑΝΑ ΣΤΟ ΣΑΝ ΝΤΙΕΓΚΟ

Το ταξίδι και, πιο συγκεκριμένα, η περιπλάνηση είναι οι αγαπημένες δραστηριότητες του Βέλγου καλλιτέχνη Francis Alÿs. Πολλά από τα έργα του τα εμπνεύστηκε από τους περιπάτους του στην Πόλη του Μεξικού, όπου ζει από το 1986. Το να ταξιδέψει κανείς από το Μεξικό στις ΗΠΑ χωρίς να περάσει σύνορα μοιάζει αδύνατο. Στο Loop (1997), ο Alÿs περιγράφει τις πτήσεις που χρειάστηκε να πάρει για να φτάσει από το Σαν Ντιέγκο (ΗΠΑ) στην Τιχουάνα (Μεξικό), χωρίς να περάσει τα σύνορα μεταξύ των δύο χωρών.

Χρησιμοποιώντας την αμοιβή του για μια έκθεση που παρουσίασε στο Σαν Ντιέγκο, ο Alÿs ταξίδεψε από την Τιχουάνα στην Πόλη του Μεξικού, το Σαντιάγο, το Ώκλαντ, το Σίδνεϊ, τη Σιγκαπούρη, την Μπανγκόκ, τη Ρανγκούν, το Χονγκ Κονγκ, τη Σαγκάη, τη Σεούλ, το Άνκορατζ, το Βανκούβερ και το Λος Άντζελες, για να φτάσει, τελικά, στο Σαν Ντιέγκο. Με τον τρόπο αυτό, εφιστά την προσοχή μας στον παραλογισμό των κρατικών συνόρων και των συνοριακών ελέγχων.

«Η ΠΙΟ ΔΙΕΘΝΗΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΔΑ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ»

Είτε για οικονομικούς, ιδεολογικούς ή θρησκευτικούς λόγους, είτε λόγω πολέμου, οι άνθρωποι ανέκαθεν αναγκάζονταν να εγκαταλείψουν την πατρίδα τους. Για την Ινδονήσια καλλιτέχνιδα Tintin Wulia, η οποία ζει στο Μπρίσμπεϊν, τα σύνορα αποτελούν κεντρικό θέμα της δουλειάς της.

Από το 2007 η Wulia συλλέγει αντίγραφα διαβατηρίων – ακόμη και από χώρες που δεν υφίστανται πλέον, όπως η Λαοκρατική Δημοκρατία της Γερμανίας ή η Γιουγκοσλαβία. Αυτή τη στιγμή έχει στη συλλογή της 165 διαβατήρια διαφόρων εθνών, τα οποία χρησιμοποιεί σε εγκαταστάσεις, περφόρμανς, εργαστήρια και βίντεο. 

Η Wulia αυτοαποκαλείται «η πιο διεθνής καλλιτέχνιδα του σύμπαντος» και με το Make Your Own Passport (2014) - μια εγκατάσταση και εργαστήριο/
περφόρμανς- προσκαλεί τους επισκέπτες να φτιάξουν οι ίδιοι τα διαβατήριά τους. Σαν να τραβούσαν λαχνούς, οι συμμετέχοντες παίρνουν ο καθένας από ένα διαβατήριο στην τύχη.

Κατά τη διάρκεια αυτού του εργαστηρίου-περφόρμανς, οι επισκέπτες αρχίζουν να μιλάνε μεταξύ τους για τη μετανάστευση, τις υπηκοότητες, τα οικογενειακά πεπρωμένα ή για προσωπικές τους ιστορίες. Όποιος λάβει την ιδιότητα του «απάτριδος» ακούει μια φανταστική ή πραγματική ιστορία για ένα άτομο χωρίς υπηκοότητα. Στη δουλειά της Wulia, η δύναμη των επίσημων εγγράφων που πιστοποιούν την ταυτότητα ενός προσώπου και η αυθαίρετη φύση των διαφόρων προσεγγίσεων που βασίζονται στον αποκλεισμό γίνονται αμέσως αντιληπτές και κατανοητές.

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ

Moheda (1966-2016) ονομάζεται το εγχείρημα του ουρουγουανικής-σουηδικής καταγωγής καλλιτέχνη Juan Pedro Fabra Guemberena, που ζει στο Βερολίνο. Το 1979, σε ηλικία επτά ετών, ο Fabra Guemberena εγκατέλειψε την Ουρουγουάη και κατέφυγε στη Σουηδία. Το διαβατήριό του απέκτησε τη σημείωση «Όλες οι χώρες εκτός της Ουρουγουάης», που σημαίνει ότι δεν του επιτρεπόταν πλέον να επισκεφθεί την πατρίδα του. Η Moheda ήταν το μέρος όπου ζούσε ως προσφυγόπουλο με παιδιά άλλων χωρών.

Αυτό το «σύγχρονο ερείπιο», όπως το ονομάζει ο καλλιτέχνης, χτίστηκε το 1966 και κατεδαφίστηκε το 1990. Ήταν ο πρώτος οικισμός που προοριζόταν για μετανάστες εργάτες, οι οποίοι κατάγονταν κυρίως από την πρώην Γιουγκοσλαβία και την Ελλάδα.

Ο Fabra Guemberena ξεκίνησε το εγχείρημά του το χειμώνα του 2015, όταν άκουσε μια ραδιοφωνική εκπομπή με πρόσφυγες από τη Συρία. Στην εκπομπή οι συνεντευξιαζόμενοι επέμεναν ότι στα προσωρινά τους καταλύματα –που βρίσκονταν σε απόσταση πέντε χιλιομέτρων από τη Moheda– κατοικούσαν φαντάσματα. Έτσι, ο καλλιτέχνης άρχισε να επεξεργάζεται τις αναμνήσεις της παιδικής του ηλικίας. Με το έργο Moheda ο Fabra Guemberena δημιούργησε μια «συναισθηματική αρχαιολογία» ανακατασκευάζοντας αυτό τον οικισμό με υλικά τις αναμνήσεις και τις φανταστικές ιστορίες.

Με τη δουλειά του θέλει να καταστήσει το συγκεκριμένο μέρος μνημείο της σουηδικής ιστορίας. Προκειμένου να τεκμηριώσει επιστημονικά και νομικά τα αποτελέσματα της δουλειάς του συνεργάζεται με μία αρχαιολόγο και έναν δικηγόρο. Ο καλλιτέχνης δεν περιορίζεται στο να παρατηρήσει τους πρόσφυγες από τη θέση του εξωτερικού παρατηρητή, αλλά επιχειρεί να ανακαλύψει τις πολλές διαφορετικές πτυχές της ζωής τους (ακόμη και εκείνες που υπάρχουν στη φαντασία τους) και να δώσει έτσι το λόγο στους ίδιους.
 
Τα σύνορα χωρίζουν τους ανθρώπους και εμποδίζουν τη δημιουργία χώρων διαλόγου. Όπως ο Μάρκο Πόλο μιλά με ενθουσιασμό για τις πιθανές πόλεις διασκεδάζοντας τον Κουμπλάι Χαν, έτσι και οι καλλιτέχνες που παρουσιάζονται στο κείμενο σκαρώνουν φανταστικές γεωγραφίες βοηθώντας μας να κατανοήσουμε ότι οι έννοιες των εθνών και των συνόρων είναι φαντασιακές. Κι αυτό σημαίνει ότι μπορούμε κάλλιστα να τις αμφισβητήσουμε, προκειμένου να συνομιλήσουμε με άλλους ανθρώπους.