E-Tercihli Strateji
Dijital Kütüphaneye Doğru

Dijitalleştirme, bilimsel araştırma sonuçlarını yeni yollardan yayımlamanın önünü açtıysa da, lisans ve telif haklarıyla ilgili kısıtlamalarla sık sık karşı karşıya kalınıyor. Alman İktisat Bilimleri Merkez Kütüphanesi (ZBW) gibi akademik kütüphaneler bu engeli aşmak zorunda. Ama nasıl?

Dijital ortamdaki akademik yayınların sayısı giderek artıyor; amaç, akademik bilginin hızlı, dolaysız ve ücretsiz olarak paylaşılması. Bunun için "Strateji 2015-2020"yi geliştiren Alman İktisat Bilimleri Merkez Kütüphanesi (ZBW), Almanya'da bu alandaki sorunları çözmeye çalışan ilk akademik kütüphanelerden biri. ZBW, dijital bir kütüphaneye giden yolda derme yönetimini adım adım değiştirerek "e-preferred", yani "e-tercihli" bir strateji uygulamaya başladı: Yayınlar satın alınırken, bölgeler üstü erişim ve sürekli bir biçimde kullanım garanti altına alınabildiği takdirde, dijital versiyonu olan yayınlar tercih ediliyor.

ZBW, federal hükümet ve eyaletler tarafından teşvik edilen ve bölgeler üstü literatür temini konusunda ulusal düzeyde görevler üstlenmiş bir kurum. ZBW, dermesi itibarıyla dünyanın en büyük iktisat bilimleri kütüphanesi. ZBW'yi Almanya'daki diğer akademik kütüphanelerden ayıran özelliği, iktisat bilimleri alanındaki tüm akademik yayınları ülkede kalıcı olarak hizmete sunmakla görevlendirilmiş olması; bu özelliği ise dijital dünyada zorlu bir görev üstlendiği anlamına geliyor.

Yapı taşı olarak Açık Erişim

ZBW bölgeler üstü lisans anlaşmaları yapıyor, konsorsiyumlarda anlaşma partneri olarak rol oynuyor ve yayınevleriyle işbirliği yaparak yeni lisans modelleri geliştiriyor. Bunun sonucunda yayınlara genellikle süreli bir erişim sağlanması mümkün oluyor, ama depolamaya ancak belli bir süreden sonra izin veriliyor ya da hiçbir şekilde izin verilmiyor. Dolayısıyla, e-tercihli stratejinin bir başka yapı taşı, ZBW'nin kendi havuzunu oluşturması, yani yayınların mümkün olduğunca açık erişimli, diğer bir ifadeyle ücretsiz erişime açık olmasını sağlayan belge sunucularının kurulması. Econstor sayesinde ZBW daha şimdiden dünyanın en büyük ve en çok kullanılan iktisat yayını sunucusuna sahip. Sunucuda, seçilmiş bilimsel yayınlar –öncelikle PDF formatında– arşivleniyor.

Verileri saklamak, arşivlemek, yaygınlaştırmak

Econbiz'le tarama | Foto (kesit): © ZBW ZBW'nin topladığı tüm yayınları ekranda gösterebilmek için Dijital Arşiv yeni bir havuza, yani kataloga dönüştürüldü. Günümüzde kullanılan tüm veri formatları bu havuzda saklanabiliyor, arşivlenebiliyor ve uzun vadeli bir tanımlayıcıyla (Persistent Identifier) işaretlenebiliyor. Seçilen e-yayınlara erişim bölge, kurum ya da belli bir zaman aralığıyla sınırlandırılabiliyor (Kapalı Erişim). Erişim ZBW'nin araştırma portalı Econbiz üzerinden sağlanıyor.

Süreç, içerik seçimiyle başlıyor. Ardından, seçilen dijital yayının uzun vadede alıntı yapmaya uygunluğu, yani sürekli olarak açık erişimli olup olmadığı kontrol ediliyor. Açık erişimliyse, kaydedilmeden referans gösteriliyor. Açık erişimli değilse, içeriğin bir Açık Erişim Lisansı (Open-Content-Licence) olup olmadığına bakılıyor. Eğer lisansı varsa, belge doğrudan Dijital Arşiv'e kaydediliyor, yoksa kullanım hakları alınıyor; bu haklar için genelde yayıncı kuruma başvurularak, saklama, arşivleme, uzun süreli arşivleme ve Açık Erişim'de paylaşmak için izin isteniyor. İzin taleplerine genellikle olumlu yanıt verilmesi, Açık Erişim fikrinin bilim alanında artık tüm dünyada kabul gördüğünün bir kanıtı. Fakat mevcut Alman telif hakları yasası lisans alımını zorlaştırıyor, zira telif hakları düzenlemesi kullanım anlaşmalarını karmaşıklaştırdığı için hukuki uzmanlık bilgisine duyulan ihtiyaç giderek artıyor.

Kütüphanedeki süreçler için tek bir yazılımdan faydalanılması daha avantajlı, ama şu anda tatminkâr bir çözüm bulunabilmiş değil. Yayınların internetten Dijital Arşiv'e yüklenmesini kolaylaştıracak teknik gelişimler planlama aşamasında.

Eğitim kursları ve fırsatlar

Grafik, ücretsiz e-yayınlara erişim sürecinin basamaklarını gösteriyor | Foto (kesit): © ZBW Teknik konular ve lisans haklarıyla ilgili meselelerin yanı sıra, başarılı bir e-tercihli stratejinin en önemli koşulu, çalışanların nitelikli olması. Dolayısıyla, stratejinin bir parçası da, teknolojik yeniliklerle ilgili eğitim kursları ve genel olarak bu tür becerilerin teşvik edilmesi. ZBW, küçük grupları yeni çalışma süreçleri ve spesifik kalite standartları alanlarında yetiştirme konusunda olumlu deneyimler yaşamış bir kurum. Fakat internet yayınları alanında o kadar çok seçenek var ki, tüm süreçlerin belirli standartlara oturtulması mümkün değil. Bu nedenle, karmaşık durumlarla baş etme becerisinin, ayrıca yaratıcı ve çözüm odaklı çalışma tarzının da teşvik edilmesi gerekir.

Şimdiye kadarki deneyimlerden anlaşıldığına göre, e-tercihli stratejide e-yayınları işleme koymak daha zahmetli, dolayısıyla daha fazla personele ihtiyaç var. Akademik dünyadaki dijital dönüşüm nedeniyle böyle bir stratejinin kütüphanelerde de uygulanması kaçırılmaması gereken bir fırsattır.