Het dagelijks leven en het onderwijssysteem in Oost-België zijn traditioneel meertalig. Sinds enkele jaren wonen en leren hier steeds meeranderstaligekinderen die Duits als tweede taal leren. De Duitstalige Gemeenschap ondersteunt hen onder andere door leerkrachten te kwalificeren.

Von Janna Degener-Storr

In het dagelijks leven meerdere talen spreken – dat is voor de mensen in Oost-België eigenlijk vanzelfsprekend. De Duitstalige Gemeenschap van België grenst direct aan Aken. Al tientallen jaren wonen hier bovendien, op slechts zo’n dertig kilometer van Luik, ook veel Franstaligen. In de scholen is Duits doorgaans de onderwijstaal; in enkele basisscholen wordt lesgegeven in het Frans. Sinds enkele jaren zitten er echter steeds meer kinderen en jongeren in de klassen die thuis een heel andere taal spreken, zoals Turks, Arabisch of Oekraïens – en Duits als tweede of vreemde taal (DaZ/DaF) moeten leren. Velen van hen zijn gevlucht voor oorlogen in hun thuisland en wonen nog maar kort in de regio rond de stad Eupen met ongeveer 20.000 inwoners. Anderen leven al hun hele leven met hun familie in België, maar beheersen het Duits toch niet omdat thuis een andere taal wordt gesproken.

„Als leerlingen en ouders noch Duits noch Frans spreken, is communicatie voor leerkrachten moeilijk“, zegt basisschoolleerkracht Diane Hennen, die werkzaam is in de pedagogische afdeling van het ministerie van de Duitstalige Gemeenschap van België. Daarnaast is het een uitdaging om in een klas van 25 leerlingen iedereen recht te doen, wanneer sommigen bijvoorbeeld nog niet gealfabetiseerd zijn en – soms langere tijd – met taalbarrières te maken hebben. In de afgelopen jaren is het aantal nieuw geïmmigreerde leerlingen in het basis- en secundair onderwijs sterk gestegen en blijft dit toenemen, mede als gevolg van politieke crises wereldwijd.

Stimuleren en ondersteunen – de rol van de politiek

De regering van de Duitstalige Gemeenschap vraagt al jaren van haar scholen om deze „anderstalige nieuwkomers“ (kortweg EAS) taalkundig te ondersteunen – en helpt hen daarbij. Scholen bieden taalklassen of -cursussen aan en leerkrachten krijgen de mogelijkheid tot een gerichte aanvullende opleiding Duits als tweede taal ter waarde van 10 ECTS. Daarnaast ontvangen scholen extra lesuren voor het onderwijs aan deze leerlingen.„Idealiter wordt de taalondersteuning georganiseerd door een geschoolde leerkracht, die de kinderen en jongeren taalvaardig maakt, zodat zij vervolgens in reguliere klassen kunnen worden geïntegreerd en het onderwijs kunnenvolgen“, legt Diane Hennen uit. Bij vragen en problemen staan leerkrachten er niet alleen voor: ze krijgen vakinhoudelijk advies en kunnen ervaringen uitwisselen tijdens netwerkbijeenkomsten die door de DaZ-begeleiding worden georganiseerd.

Bekwame leerkrachten voor anderstalige leerlingen

Omdat er in de scholen een tekort is aan gekwalificeerd personeel, financiert de overheid bovendien bijscholing voor leerkrachten. Een bijzonder succesvol traject was de laatste jaargang van een eenjarige kwalificatie in het schooljaar 2025/2026. Zeventien deelnemende leerkrachten ontvingen op 8 juni 2026 feestelijk hun internationaal erkende DaZ-certificaten. Het Goethe-Institut België had het ministerie al eerder geadviseerd over DaZ en DaF en trad nu samen met de Friedrich-Schiller-Universiteit Jena voor het eerst op als partner in het blended learning programma.Dit programma omvatte 300 uur en de vereiste 10 ECTS-punten. De opleiding was sterk praktijkgericht en dankzij het hybride format ook goed te combineren met een voltijdse baan in het onderwijs. De basis vormde de reeks Deutsch Lehren Lernen (DLL), die in modules verschillende onderwerpen behandelt.

Hoe stimuleer ik de uitspraak van kinderen op een speelse manier? Hoe zorg ik ervoor dat mijn leerlingen vaktaal gebruiken? Met welk lesmateriaal motiveer ik hen? Maar ook: hoe creëer ik een stimulerende leeromgeving en hoe documenteer ik leerprocessen?Dit zijn enkele van de vragen waarmee deelnemers zich bezighielden. De meesten hadden al ervaring met DaZ op school, velen gaven al les in taalklassen voor nieuw geïmmigreerde leerlingen. Sommigen waren zij-instromers in het onderwijs of specifiek in DaZ/DaF. Volgens Yvonne Klietz van het Goethe-Institut België verklaart dit hun hoge motivatie:„Veel leerkrachten werken als enige DaZ-leerkracht op hun school en wensen uitwisseling, ondersteuning en netwerking. Daarom werd juist de opbouw van een professioneel netwerk als zeer waardevol ervaren.“

Didaktische Werkzeuge zur Förderung von Klein und Groß

De deelnemers werkten met zeer uiteenlopende leeftijdsgroepen – van peuters tot eindexamenkandidaten. In Oost-België vallen kleuterscholen namelijk onder het voorschoolse onderwijs. Na de theoretische basis kozen de deelnemers modules die relevant waren voor hun eigen praktijk. Aan het begin en einde van de opleiding waren er bijeenkomsten in Eupen, daarnaast vonden er tweewekelijkse online sessies plaats. Tussendoor observeerden deelnemers hun eigen lessen en die van anderen via video en reflecteerden ze op hun didactisch handelen. Via het platform van het Goethe-Institutbleven ze voortdurend met elkaar in contact en kregen ze feedback van begeleiders.In een praktijkonderzoek werkten ze in kleine groepen aan eigen onderzoeksvragen. Diane Hennen, die ook deelnam, concludeert tevreden:
„Voor sommigen was digitaal leren nieuw, maar ze pasten zich snel aan. Iedereen kon veel ideeën direct in de praktijk toepassen.“

Duurzame professionalisering

Yvonne Klietz is onder de indruk van hoe de Duitstalige Gemeenschap DaZ duurzaam versterkt: „Bijzonder is dat er steeds meer structurele en langdurige professionaliseringsmogelijkheden worden opgebouwd.“ Rafael D. Deschka, die de taalafdeling van een netwerk van Europese Goethe-Instituten leidt, beschouwt Oost-België als een voorbeeldregio: „Het kwalificatieprogramma voor leerkrachten Duits als tweede taal in Eupen is in de regio Noord- en Zuidwest-Europa, naast de programma’s in Duitsland, het eerste en kan ook voor andere landen waar DaZ een rol speelt als voorbeeld dienen.“