150 lat Thomasa Manna
Thomas Mann Revisited

Dlaczego Thomas Mann wciąż uchodzi za jednego z najważniejszych pisarzy niemieckojęzycznych XX wieku? Co sprawia, że jego powieści i opowiadania są tak chętnie czytane, tłumaczone na kolejne języki, adaptowane na potrzeby teatru, ekranizowane i reinterpretowane? Co przesądza o ich aktualności dla współczesnego odbiorcy? Literaturoznawca i znawca Thomasa Manna, Friedhelm Marx, przedstawia wgląd w życie i twórczość pisarza.

Friedhelm Marx

W swojej debiutanckiej powieści Buddenbrookowie. Dzieje upadku rodziny (1901) Thomas Mann stworzył burzliwą sagę rodzinną obejmującą cztery pokolenia. Dzieło to przyniosło mu Nagrodę Nobla w 1929 roku i do dziś stanowi wzór współczesnych powieści rodzinnych.

Historie rodzinne

Mann kreśli obraz rozkwitu i upadku XIX-wiecznej rodziny kupieckiej w północnych Niemczech, ukazując narastającą surowość i brawurę praktyk handlowych, małżeństwa zawierane z pobudek ekonomicznych, ciasny gorset mieszczańskiej etykiety i terror szkolnej codzienności najmłodszych. Temu wszystkiemu przeciwstawia próby ucieczki, żądze i przejawy dekadencji: nieposkromione zainteresowanie filozofią, upojenie muzyką, szaleńcze miłości, nasilającą się nerwicę żołądka i postępującą chorowitość.

Losy czterech pokoleń Buddenbrooków odzwierciedlają społeczne, kulturowe i ekonomiczne przemiany epoki. Mann mistrzowsko łączy narrację XIX-wiecznych powieści społeczno-obyczajowych z modernistyczną psychologią i sztuką określaną mianem „Nervenkunst”. Szczególnie aktualny (i wciąż chwytliwy literacko) wydaje się splot interesów rodzinnych i handlowych, a więc konflikt, który w każdym pokoleniu na nowo rozgrywa się między mieszczańskim reżimem porządku a artystyczną, anarchistyczną wrażliwością sprzeciwiającą się rynkowej zasadzie „winien/ma”. Konflikt ten szczególnie wybrzmiewa w licznych współczesnych adaptacjach powieści na potrzeby teatru.

Nie tylko w Buddenbrokach Mann posłużył się mikrokosmosem rodziny, by ukazać postępującą erozję mieszczańskiego stylu życia czy przywołać archetypiczne konflikty rodzinne. Podobne motywy pojawiają się m.in. w noweli Unordnung und frühes Leid (1925) czy w tetralogii Józef i jego bracia (1933-1943).

Ekstaza, pożądanie, uwikłanie w płeć

Wewnętrzna dynamika wielu opowiadań i powieści Thomasa Manna opiera się na motywie nawiedzenia, „wtargnięcia oszałamiająco niszczycielskich sił w uporządkowane życie, które – wraz ze wszystkimi nadziejami na godność i warunkowe szczęście – sprzysięgło się, by takim być”, jak sam to opisał w 1940 roku. Fakt, że uporządkowane życie może zostać nagle zniweczone przez działanie destrukcyjnych sił, wynika z wewnętrznej predyspozycji osób nawiedzonych. Kieruje nimi nieświadoma tęsknota za wyrwaniem się z monotonnej, najczęściej mieszczańskiej egzystencji.

Wielu bohaterów otwarcie wyraża to, co przez całe życie poruszało samego autora: napięcie między homoseksualnym pożądaniem a świadomie wybranym stylem życia klasy średniej, w którym Mann pełnił rolę ojca sześciorga dzieci. Jego dzieła często ukazują nieudane koncepcje męskości, a także androgyniczne, biseksualne i queerowe konstrukcje tożsamości, takie jak te uosabiane przez hochsztaplera Feliksa Krulla. Jak zauważa Hans Rudolf Vaget, spektrum literackich rozważań nad ekstazą, pożądaniem i uwikłaniem w płeć (gender trouble) czyni Manna największym psychologiem seksualności w literaturze niemieckiej.

Figury artystów i refleksja nad sztuką

Niewielu modernistycznych twórców podejmowało temat stylu życia i postaw artystycznych tak intensywnie jak Thomas Mann. Już w swoich wczesnych opowiadaniach skupia się on na sposobie postrzegania świata przez napiętnowanych outsiderów, którzy czują się oddzieleni od „normalnych” ludzi, wiodących uporządkowane i zwyczajne życie.

Należą do nich pisarze, muzycy, malarze, a także oderwani od życia dekadenci i dyletanci, żarliwi kaznodzieje przemocy (jak w opowiadaniu U proroka), wewnętrznie rozdarci mieszczanie jak tytułowy bohater utworu Tonio Kröger, znani powieściopisarze, tacy jak Gustaw von Aschenbach (Śmierć w Wenecji), wreszcie hochsztaplerzy (Wyznania hochsztaplera Feliksa Krulla) czy hipnotyzerzy (Mario i czarodziej).

Charakteryzuje ich niezwykła wrażliwość i drażliwość, które predestynują ich do ostrej, bezlitosnej obserwacji świata. Służą one zarówno autorefleksji nad własnym artystycznym stylem życia, jak i literackim rozważaniom nad laboratorium nowoczesności, w którym sztuka staje się także medium chorobliwego obłędu, uwodzenia i demagogii.

Proza modernistyczna

Twórczość Thomasa Manna od samego początku czerpie zarówno z europejskiej prozy modernizmu, jak i muzycznych kompozycji Richarda Wagnera. Można to dostrzec w znaczących motywach przewodnich, które przenikają i kształtują narrację już wczesnego opowiadania Mały pan Friedemann (1897).

Na kompozytorski charakter jego prozy składa się również szczególna technika stosowania cytatów. Pierwszym i najbardziej znamiennym przykładem jest niemal dosłowne przejęcie artykułu „tyfus” z Wielkiego leksykonu konwersacyjnego Meyera, który Mann wykorzystał do opisu śmiertelnej choroby młodego Hanno Buddenbrooka. Ten i inne cytaty, pochodzące z całkowicie różnych źródeł, są tak umiejętnie wplecione w tekst, że trudno je rozpoznać. Z perspektywy czasu pisarz nazywał tę technikę „wyższym odpisywaniem” (höheres Abschreiben) – później zostanie ona ponownie odkryta w tak zwanej epoce postmodernistycznej. W odpowiedzi na typowe dla modernizmu burzenie tradycyjnych pewników Mann stosował ironię, dzięki której mógł balansować między sprzecznymi punktami widzenia, jednocześnie z humorem obnażając zatwardziałe przekonania.

Powszechnemu (i do dziś odczuwanemu) przyśpieszeniu Mann przeciwstawia w Czarodziejskiej górze (1924) radykalne spowolnienie czasu. Ogarnia ono wyczerpanego studiami Hansa Castorpa, dla którego siedem lat w sanatorium „Berghof” w Davos mija niemal jak jeden dzień – co oddziałuje także na czytelników powieści. Poprzez defabularyzację, spowolnienie oraz encyklopedyzację Mann rozmywa w swojej powieści tradycyjne pojęcia fabuły i akcji, co stanowi zarówno ryzykowną, jak i innowacyjną odpowiedź na gwałtowny kryzys narracji w latach dwudziestych XX wieku.

Literatura i polityka

„Demokracja nie jest dziś pewnikiem; jest atakowana, poważnie zagrożona zarówno od wewnątrz, jak i z zewnątrz, znów staje się problemem – to wszystko odczuwa również Ameryka. Czuje, że naszedł czas na refleksję nad istotą demokracji, na jej przypomnienie, ponowne przemyślenie i uświadomienie, krótko mówiąc: na jej odnowę w myślach i uczuciach”, mówił Thomas Mann w 1938 roku podczas swojej podróży z wykładami po Stanach Zjednoczonych. Słowa te brzmią dziś zaskakująco aktualnie.

Wówczas Mann już dawno porzucił – na wskroś reakcyjne i sprowokowane wybuchem I wojny światowej – idee zawarte w Rozważaniach człowieka apolitycznego (1918). Od 1922 roku, kiedy to publicznie zaangażował się w działalność na rzecz Republiki Weimarskiej, wielokrotnie ostrzegał przed ruchem narodowosocjalistycznym, a w 1933 roku wraz z rodziną natychmiast udał się na emigrację. W tych latach jego pisarstwo zyskało również wyraźny wymiar polityczny. 

Pod wpływem I wojny światowej, rewolucji listopadowej, powołania Bawarskiej Republiki Rad i kryzysów trawiących wczesną Republikę Weimarską, debaty w Czarodziejskiej górze toczyły się wokół kwestii terroru, rewolucji, państwowości, anarchii, wartości pracy oraz problemów postępu – czyli wokół wciąż aktualnych zagadnień politycznych. „Thomas Mann does not, as some believe, live in the seclusion of the Zauberberg of his dreams. On the contrary, he reveals here an intense, but not strident, absorption in the immediate fate of humanity”, napisano w „American Hebrew and Jewish Tribune“ we wrześniu 1932 roku.

O politycznym zaangażowaniu Manna świadczą także opowiadania takie jak Mario i czarodziej (1930) oraz Das Gesetz (1943), tetralogia Józef i jego bracia (1933-1943) czy powieść Lotte w Weimarze (1939), które jednoznacznie odnoszą się do politycznych zagrożeń związanych z faszyzmem. Konfrontacja Manna z ideologią faszystowską osiągnęła swój punkt kulminacyjny w powieści Doktor Faustus z 1947 roku. To wyjątkowe dzieło w literaturze wczesnych lat powojennych, na które większość ówczesnych niemieckich czytelników nie była gotowa.

Thomas Mann Daily

W latach dwudziestych XX wieku utrwalił się wizerunek Thomasa Manna jako niedostępnego pisarza z wyższej klasy średniej, podsycany między innymi przez opinie rywalizujących kolegów po piórze: Bertolt Brecht mówił o „stójce”, Alfred Döblin o „kancie (Bügelfalte) jako zasadzie artystycznej”. Publikowane od 1975 roku dzienniki pisarza ujawniają zupełnie inne aspekty jego osobowości: nieskrępowane rozważania na temat jego homoseksualnych pragnień i kondycji fizycznej, zażywania leków, apatii i zwątpienia w siebie, drażliwości wobec rodziny, przyjaciół i nieznajomych, a także wybryków ukochanego pudla – wszystko to płynnie łączy się w dziennikach z oceną bieżących wydarzeń politycznych na świecie i opresyjnej sytuacji na wygnaniu.  

Obecnie wizerunek Manna uległ znacznej zmianie, o czym świadczą reakcje pod postami na twitterowym koncie @DailyMann. Od kwietnia 2022 roku Felix Lindner codziennie przez rok publikował krótki cytat z dzienników pisarza. Wpisy takie jak ten z 20 lipca 1934 roku („Znowu zacząłem gimnastykować się nago o poranku”) lub 10 sierpnia 1948 roku („Po południu wielka niechęć do robienia czegokolwiek”) przyczyniły się do osłabienia wizerunku Manna jako trudnego i niedostępnego pisarza. W ciągu roku posty te śledziło ponad 30 000 użytkowników.

W ostatnich latach badacze skupiali się na publicznym życiu Mannów i tropieniu śladów zbiorowego (a nawet konkurencyjnego) autorstwa. Pierwszym istotnym punktem odniesienia dla Thomasa Manna były napięte relacje z jego starszym bratem Heinrichem. W latach dwudziestych Klaus i Erika z impetem wkroczyli na scenę literacką, a na emigracji cała rodzina tworzyła swego rodzaju polityczny think tank. Klaus już w 1936 roku zanotował w dzienniku: „Cóż za osobliwa z nas rodzina! Kiedyś będą o nas – nie tylko o każdym z osobna – pisać książki”. Stało się tak zapewne również dlatego, że Mannowie, żyjąc w czasach politycznych zawirowań – od Cesarstwa Niemieckiego przez Republikę Weimarską, emigrację aż po okres powojenny – pełnili rolę publicznych intelektualistów (public intellectuals).

Historia/historie mediów

Thomas Mann, jak mało który pisarz swojego pokolenia, eksperymentował z nowymi mediami, wykorzystując je i poddając refleksji. Na początku lat dwudziestych powstała ekranizacja Buddenbrooków, a niedługo potem wyemitowano pierwsze radiowe nagrania jego tekstów. W styczniu 1929 roku, jako pierwszy niemiecki pisarz, wystąpił w nagraniu audiowizualnym, natomiast w grudniu tego samego roku odbyła się legendarna transmisja na żywo z ceremonii wręczenia Nagrody Nobla.

Publiczne wystąpienia Manna odzwierciedlają burzliwą historię mediów Republiki Weimarskiej. Na tym jednak historia się nie kończy. Na emigracji w Ameryce Manna nazywano „Hitler’s Most Intimate Enemy”. W latach 1940-1945 pisarz nagrał 55 przemówień radiowych nadawanych przez BBC w Nowym Jorku i Los Angeles, które miały przekonać niemieckich słuchaczy do przeciwstawienia się reżimowi hitlerowskiemu.

Oprócz ukazujących się w wydawnictwie S. Fischer książek i niezliczonych tłumaczeń, twórczość Manna obecna jest w bardzo różnych formatach, mediach i adaptacjach. Jego powieści (nawet licząca ponad 1800 stron tetralogia Józef i jego bracia) były wielokrotnie adaptowane na potrzeby teatru, istnieją również aranżacje baletowe i operowe, komiksy, twitterowe wersje poszczególnych utworów, powieści graficzne, a przede wszystkim liczne ekranizacje. Wiele z jego powieści i opowiadań trwale zapisało się w kanonie literatury, stając się inspiracją dla innych twórców.  

Polska noblistka Olga Tokarczuk wykorzystała literackie tło Czarodziejskiej góry w swojej powieści Empuzjon z 2022 roku, a Heinz Strunk w listopadzie 2024 roku –  dokładnie sto lat po opublikowaniu oryginału – wydał powieść zatytułowaną Czarodziejska góra 2.0. Historie Thomasa Manna najwyraźniej wciąż nie zostały opowiedziane do końca.